محمدخلیل (رضا) محمودی، کارشناس ارشد باستان‌شناسی و مدیر داخلی مجموعه میراث جهانی بیشاپور در یادداشتی نوشت: در عصر شاپور یکم (حدود ۲۴۰ تا ۲۷۰ میلادی) کارن‌ها و سورن‌ها دوخاندان بزرگ پارتی تبار در دربار ساسانی بودند. نامشان در فهرست بزرگان کتیبه زرتشت می‌آید.

آنجا که شاپور به سه زبان پارسی میانه، پارتی و یونانی در حدود ۱۶۵ سطر، خود را شاهان شاه ایرانیان و اَنیران و مزدا پرست معرفی می‌کند و به اَردشیر به عنوان اولین پادشاه ساسانی اشاره دارد. به جنگ‌ها با روم می‌پردازد، فهرست سرزمین‌ها و شهرهای تصرف شده یا باج‌دهنده در شرق روم را می‌شمارد، بنیاد آتش‌ها و آیین‌های یادبود مربوط به خود و خاندانش را می‌گوید و به فهرست درباریان و بزرگان می‌پردازد.

 نام کارن و سورن از همین متن کتیبه به مارسیده، یعنی سندی که خود شاه به سنگ سپرده نه از روایت‌ها و گفته‌ها. پروانه پور شریعتی در کتاب افول و سقوط شاهنشاهی ساسانی بیان می‌کند: موطن خاندان کارن، بخش شرقی در طبرستان و بخش‌هایی از خراسان داخلی در نزدیکی آذر برزین مهر بود. دوره پادشاهی پیروز (۴۵۹ تا ۴۸۴م)، نقطه آغاز قدرت گرفتن روز افزون خاندان کارن بود و خاندان سورن نیز در دوره‌ حکمرانی یزدگرد یکم (۳۹۹-۴۲۰ م) بهرام پنجم (۴۲۰-۴۳۸ م) یزدگرد دوم (۴۳۸-۴۵۷ م) به مهمترین مناصب اشتغال داشته‌اند.

 نامدارترین چهره خاندان سورن، سورنا، سردار سواره نظام سده نخست پیش از میلاد است. سرزمین سورن‌ها به احتمال قوی در سیستان امروزی بوده است. پس از سقوط اشکانیان، سورن‌ها به ساسانیان پیوستند. کارن‌ها و سورن‌ها در عصر شاپور یکم، بخشی از ساختار دربار بودند نه رقیب آن‌ها و در واقع آنان در حکومت ساسانیان جایگاه ویژه‌ای داشتند. هر دو خاندان در فهرست‌های بزرگان اردشیر و شاپور اول ساسانی در رده‌ای پس از خاندان شاهی و بالاترین مقام‌ها آمده‌اند.

بنای منسوب به «کاخ والرین» در شهر تاریخی بیشاپور از آن دسته آثاری است که با وجود کاوش‌ها و پژوهش‌های انجام‌شده، هنوز لایه‌هایی پنهان و پرسش‌هایی بی‌پاسخ دارد. نام این بنا بر پایه روایتی تاریخی به والرین، امپراتور روم، پیوند خورده است که در نبرد ادسا (۲۶۰ میلادی) به دست شاپور یکم اسیر شد. بر پایه این روایت، اسیران رومی در ساخت بخشی از شهر به کار گرفته شدند.

 با این همه، انتساب بنا به والرین بیشتر سنتی است تا مبتنی بر مدرک قطعی و دقیق باستان‌شناختی، و همین نکته بر اهمیت بازنگری در کارکرد اصلی بنا می‌افزاید.

 یکی از جالب‌ترین ویژگی‌های این بنا، نقوش و نشانه‌های حجاری‌شده‌ای است که به شکل‌های گوناگون بر سطح برخی سنگ‌ها دیده می‌شود. در تفسیر این نقوش دست‌کم دو دیدگاه را می‌توان مطرح کرد.

نشان‌های سنگ‌تراشان. در بسیاری از بناهای باستانی، حجاران و استادکاران برای شناسایی سهم کار خود، یا برای نشانه‌گذاری و تنظیم نظام ساخت و چینش قطعات، نشانه‌هایی بر سنگ‌ها حک می‌کردند. این تفسیر محتمل و همخوان با شیوه کار در کارگاه‌های سنگ‌تراشی است.

نشان خاندان‌های بزرگ فرضیه دیگر این است که بخشی از این نقوش را نباید صرفاً امضای کارگران دانست، بلکه می‌توان آن‌ها را نشان یا نمادهای خاندان‌های بزرگ و صاحب‌نفوذ ایران ساسانی، از جمله خاندان‌های کارن و سورن، به شمار آورد. این خاندان‌ها از هفت خاندان بزرگ پارتی‌تبار بودند که در ساختار سیاسی، نظامی و اجتماعی دوره اشکانی و ساسانی جایگاهی بلند داشتند.

اگر بنا را ساختمانی مذهبی و آیینی بدانیم، این تفسیر معنای تازه‌ای پیدا می‌کند. در چنین حالتی، بزرگان و نجبای خاندان‌های یادشده می‌توانستند به پاس ساخت چنین بنای عظیمی، در آن حضور یابند و نشان خاندان خود را بر سنگ‌های آن به یادگار بگذارند. این کار هم نشانه احترام به بنای مقدس بود و هم بیانگر پیوند خاندان‌ها با دربار و ساختار قدرت ساسانی. بر این اساس، نقوش یادشده ممکن است شاهدی بر مشارکت جمعی اشراف در ساخت یا وقف یک یادمان مهم باشند. بی‌تردید ادامه کاوش‌ها و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در بنای منسوب به والرین، دیدگاه‌های تازه‌ای درباره کارکرد، تاریخ ساخت و هویت سازندگان آن پیش روی پژوهشگران خواهد گشود.

انتهای پیام/