سیدحسن ایزانلو، مسئول روابط‌عمومی منطقه بین‌المللی فرهنگی‌تاریخی توس در یادداشتی نوشت: شهر تاریخی توس به‌ویژه شهر تاریخی تابران، یکی از کانون‌های مهم شکل‌گیری و استمرار حیات تمدنی در شمال‌شرق ایران و حوزه تاریخی خراسان است.
اهمیت این سرزمین را نمی‌توان تنها در زادگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی یا وجود آرامگاه این شاعر بزرگ خلاصه کرد؛ زیرا توس مجموعه‌ای از لایه‌های تاریخی، باستان‌شناختی، فرهنگی، اقتصادی، علمی و اجتماعی را در خود جای داده است که شناخت هر یک، بخشی از هویت دیرپای این سرزمین را آشکار می‌سازد.
پیشینه حضور انسان در این منطقه به دوران پیشاتاریخ بازمی‌گردد. شواهد باستان‌شناختی به‌دست‌آمده از حوضه رودخانه کشف‌رود، به‌ویژه دست‌افزارهای سنگی شناسایی‌شده در مطالعات سال ۱۳۵۴ خورشیدی و بررسی‌های تکمیلی سال ۲۰۰۷ میلادی، از حضور و فعالیت انسان در دوره‌های کهن پارینه‌سنگی حکایت دارند.
ابزارهای سنگی، تراشه‌ها، خراشنده‌ها و نمونه‌هایی از ابزارهای دووجهی، نشان‌دهنده بهره‌گیری انسان‌های پیشاتاریخی از منابع طبیعی این منطقه برای تأمین نیازهای زندگی هستند. این یافته‌ها، کشف‌رود را به یکی از پهنه‌های مهم مطالعات پارینه‌سنگی ایران تبدیل کرده‌اند؛ هرچند باید میان شواهد ابزارسازی و کشف مستقیم بقایای استخوانی انسان تفاوت علمی قائل شد.
در ادامه این پیشینه کهن، ولایت توس به‌تدریج به یکی از حوزه‌های مهم سکونت، تولید، ارتباطات و سازمان‌یابی شهری در خراسان تبدیل شد. تابران، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شهرهای این ولایت، در دوره‌هایی از تاریخ اسلامی جایگاه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی برجسته‌ای داشت. موقعیت جغرافیایی مناسب، برخورداری از زمین‌های کشاورزی، دسترسی به منابع آب و ارتباط با مراکز مهمی همچون نیشابور و مرو، زمینه رونق اقتصادی و گسترش مناسبات اجتماعی و فرهنگی آن را فراهم می‌کرد.
محدوده تاریخی توس که در معرفی‌های موجود حدود ۳۶۰ هکتار وسعت برای آن ذکر شده، صرفاً یک محوطه باستانی محدود نیست؛ بلکه پهنه‌ای شهری و تمدنی است که بقایای عناصر گوناگون سازمان زندگی شهری را در خود جای داده است،کهن‌دژ، باروها، دروازه‌ها، فضاهای مسکونی، بقایای مسجد و مدرسه و آثار مرتبط با فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی، تصویری از یک شهر سازمان‌یافته در تاریخ خراسان ارائه می‌کنند. البته این وسعت باید به‌عنوان گستره مجموعه تاریخی معرفی شود، نه محدوده‌ای که تمام آن به‌طور کامل کاوش شده باشد.
یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های تابران، ساختار دفاعی آن است، باروی تاریخی شهر با طولی حدود شش کیلومتر، در برخی گزارش‌ها دارای ۱۰۶ برج دفاعی و ۹ دروازه معرفی شده است که امروزه بقایای چهار دروازه آن قابل تشخیص دانسته می‌شود. این ساختار دفاعی، بیانگر اهمیت امنیت، مدیریت شهری و حفاظت از جمعیت و دارایی‌های اقتصادی در این منطقه بوده است. دروازه‌های رودبار و رزان نیز در روایت‌های تاریخی مرتبط با فردوسی جایگاه ویژه‌ای دارند و پیوند میان جغرافیای شهری تابران و زندگی این شاعر بزرگ را آشکار می‌سازند.
در کنار این آثار، بنای تاریخی هارونیه از یادمان‌های شاخص معماری توس به شمار می‌رود، ساختار گنبد، تناسبات معماری و ویژگی‌های کالبدی آن، اهمیت این بنا را در شناخت تاریخ معماری منطقه افزایش داده است، بااین‌حال، درباره تاریخ دقیق ساخت و کاربری اولیه هارونیه اتفاق‌نظر قطعی وجود ندارد و انتساب آن به شخصیت‌های تاریخی مشخص، بدون شواهد مستند، نباید به‌عنوان یک واقعیت قطعی مطرح شود.
توس همچنین در تاریخ علم و فرهنگ خراسان جایگاه قابل‌توجهی دارد، نام شخصیت‌هایی چون ابوالقاسم فردوسی، امام محمد غزالی، خواجه نظام‌الملک طوسی، خواجه نصیرالدین طوسی و اسدی طوسی با حوزه تاریخی و فرهنگی توس پیوند خورده است. این شخصیت‌ها در زمینه‌های ادبیات، فلسفه، کلام، سیاست، ریاضیات، نجوم و علوم دینی تأثیرات ماندگاری بر جای گذاشته‌اند. البته در معرفی آنان باید میان محل تولد، محل زندگی، خاستگاه جغرافیایی و حوزه فعالیت علمی تفاوت قائل شد؛ زیرا همه این بزرگان الزاماً در شهر تابران متولد نشده‌اند، وجود چنین شخصیت‌هایی، جایگاه توس را در شبکه تمدنی خراسان نشان می‌دهد؛ شبکه‌ای که در آن مسجد، مدرسه، بازار، محافل علمی و مراکز فرهنگی، زمینه انتقال دانش و شکل‌گیری جریان‌های فکری را فراهم می‌کردند و پیوند توس با شبکه ارتباطی جاده ابریشم نیز بر اهمیت اقتصادی و فرهنگی آن می‌افزود.
هر چند نمی‌توان بدون شواهد کافی ادعا کرد که شاخه اصلی جاده ابریشم مستقیم از مرکز تابران عبور می‌کرد، ارتباط این منطقه با مسیرهای تجاری خراسان، زمینه رفت‌وآمد کاروان‌ها، مبادله کالا، انتقال اندیشه و تعامل میان فرهنگ‌های مختلف را فراهم می‌ساخت.
از دیگر ابعاد هویت فرهنگی توس، پیوند آن با فرهنگ پهلوانی و حماسی ایران است. مفاهیمی چون جوانمردی، شجاعت، عدالت‌خواهی، وفاداری، دفاع از سرزمین و مسئولیت‌پذیری در سنت‌های فرهنگی و ادبی این منطقه بازتاب یافته‌اند. این ارزش‌ها در شاهنامه فردوسی به شکلی ماندگار تجلی پیدا کرده‌اند.
شاهنامه تنها مجموعه‌ای از داستان‌های اساطیری و پهلوانی نیست، بلکه اثری بزرگ در بازنمایی حافظه تاریخی، جهان‌بینی اخلاقی و هویت فرهنگی ایران است، در مرکز این میراث تمدنی، حکیم ابوالقاسم فردوسی قرار دارد؛ شاعری که با آفرینش شاهنامه، یکی از بزرگ‌ترین آثار ادبی جهان را پدید آورد. بر اساس روایت نظامی عروضی در کتاب چهار مقاله، فردوسی در ناحیه باژ یا پاز، از توابع تابران توس، زاده شد. او از طبقه دهقانان خراسان بود؛ طبقه‌ای که در جامعه ایران پس از اسلام، در حفظ سنت‌های تاریخی، روایت‌های کهن و میراث فرهنگی ایران باستان نقش داشت.
فردوسی با بهره‌گیری از روایت‌های حماسی و منابع تاریخی پیشین، به‌ویژه سنت شاهنامه منثور ابومنصوری، میراث گسترده‌ای از تاریخ اساطیری، پهلوانی و فرهنگی ایران را در قالب زبان فارسی به نسل‌های بعد انتقال داد. شاهنامه با روایت داستان پادشاهان، پهلوانان، نبردها، دادگری‌ها و تحولات تاریخی، پیوندی عمیق میان گذشته باستانی ایران و فرهنگ دوره اسلامی برقرار کرد.
اهمیت فردوسی تنها در سرودن یک اثر ادبی بزرگ خلاصه نمی‌شود؛ او ظرفیت زبان فارسی را برای بیان مفاهیم پیچیده تاریخی، اخلاقی، سیاسی و فلسفی به نمایش گذاشت و در استمرار و گسترش این زبان نقشی بنیادین ایفا کرد. شاهنامه در طول قرن‌ها در ایران، افغانستان، تاجیکستان، آسیای مرکزی و دیگر حوزه‌های فارسی‌زبان و فارسی‌دان مورد توجه قرار گرفته و به یکی از سرمایه‌های مشترک فرهنگی این گستره تبدیل شده است.
پیوند فردوسی با تابران نیز فقط یک ارتباط نمادین نیست، روایت‌های تاریخی، محل زندگی و دفن شاعر را با جغرافیای شهر مرتبط می‌دانند، گزارش نظامی عروضی از خاک‌سپاری فردوسی در باغ شخصی‌اش در نزدیکی دروازه رزان، این ارتباط را از منظر تاریخ شهری اهمیت می‌بخشد، همچنین باید میان محل تاریخی دفن شاعر و آرامگاه کنونی او تفاوت قائل شد؛ بنای یادمانی موجود در سده بیستم احداث شده و در سال‌های ۱۹۲۸ تا ۱۹۳۴ میلادی شکل گرفته است.
امروزه فردوسی مهم‌ترین سرمایه شناخته شده برای معرفی جهانی توس است؛ اما تقلیل هویت این شهر به آرامگاه او، نادیده‌گرفتن بخش بزرگی از تاریخ و تمدن این سرزمین خواهد بود، فردوسی باید محور معرفی فرهنگی توس باشد، درحالی‌که کشف‌رود، تابران، باروی تاریخی، کهن‌دژ، هارونیه، میراث علمی، ساختار اقتصادی و سنت‌های فرهنگی نیز به‌عنوان اجزای مکمل این هویت معرفی شوند.
در مجموع، توس را باید یک پهنه تمدنی چندلایه دانست؛ سرزمینی که از شواهد حضور انسان در دوران پارینه‌سنگی تا شکل‌گیری شهر تاریخی تابران، از مناسبات اقتصادی و تجاری خراسان تا شکوفایی علمی و فرهنگی و از سنت‌های پهلوانی تا شاهنامه فردوسی، پیوستگی تاریخی و فرهنگی ارزشمندی را به نمایش می‌گذارد.
تابران توس تنها محل آرامگاه فردوسی نیست؛ بلکه میراثی زنده از تاریخ، تمدن، دانش، معماری و فرهنگ ایران است. اگر کشف‌رود گواه قدمت حضور انسان، باروی تابران نماد سازمان‌یافتگی شهری و مفاخر علمی نشانه ظرفیت اندیشه و دانش این سرزمین باشند، فردوسی نماد ماندگار پیوند همه این لایه‌ها با حافظه تاریخی و هویت فرهنگی ایران است. ازاین‌رو، شناخت حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی بدون شناخت توس کامل نمی تواند کامل باشد و معرفی تمدن شهر تابران توس نیز بدون توجه به جایگاه جهانی شاهنامه، تصویری ناقص از این میراث ارزشمند ارائه خواهد کرد.
انتهای پیام/
نظر شما