میراث آریا: در کهنه‌ده، برای شناخت زندگی مردم باید از خانه‌ها و کارهایی شروع کرد که هنوز بخشی از زندگی روزمره روستاست؛ از پخت غذاهای محلی و نان در تنورهای خانگی تا تهیه لبنیات و بافت پوشاک پشمی. بعضی از این کارها مثل گذشته رواج ندارند، اما هنوز کسانی در روستا هستند که شیوه انجامشان را می‌دانند. حلوای کوهی، نان توتکی و دست‌بافته‌های پشمی، هرکدام بخشی از این میراث هستند؛ میراثی که با تغییر سبک زندگی و کم‌رنگ‌شدن دامداری سنتی، بیش از گذشته به ثبت و معرفی نیاز دارد.

رحمان نادی‌زاده، از اهالی کهنه‌ده، این شیوه پخت را می‌شناسد. می‌گوید حلوای کوهی با پنیر تازه و بی‌نمک درست می‌شود و مهم‌تر از مواد اولیه، شناخت زمان و حرارت است. دستورش را نمی‌شود روی کاغذ نوشت. باید دیده باشی که پنیر چطور آب می‌اندازد، چه زمانی چربی‌اش جدا می‌شود و چه وقت باید آرد را اضافه کرد. اینها را آدم با تماشا و تکرار یاد می‌گیرد؛ همان‌طور که نسل‌های قبل یاد گرفته‌اند.

حلوای کوهی بیشتر در فصل‌های سرد سال خورده می‌شود و در ماه رمضان هم پای سفره افطار می‌آید. برای شناخت کهنه‌ده باید از همین ظرف پنیر شروع کرد. از غذایی که برای آماده‌شدنش باید صبر کرد و بعد، از آن به سراغ بقیه خوراک‌های روستا رفت؛ به نان توتکی که در تنور خانگی می‌پزد و به غذاهایی که با محصول باغ و مزرعه به سفره می‌آیند. کمی دورتر از آشپزخانه هم قصه دیگری ادامه دارد؛ قصه پشمی که روزگاری به دست زنان روستا به جوراب و دستکش و شال تبدیل می‌شد و هنوز هم در بعضی خانه‌ها نشانی از آن باقی مانده است.

کهنه‌ده از روستاهای بخش آسارای شهرستان کرج است؛ در محدوده کوهستانی البرز و در مسیر فرعی آزادبر. طبیعت کوهستانی و جاذبه‌هایی مثل غار یخ‌مراد، این منطقه را برای طبیعت‌گردان جذاب می‌کند.

وقتی نادی‌زاده از غذاهای کهنه‌ده حرف می‌زند، نام چند خوراک پشت سر هم به میان می‌آید؛ عدسی با گردو و پیاز، والک‌پلو و آلبالوپلو. این غذاها هرکدام به مواد اولیه‌ای وابسته‌اند که در زندگی روستایی در دسترس خانواده‌ها بوده است.

در باغ‌های روستا آلبالو و زردآلو به دست می‌آید. بخشی از میوه‌ها را خشک می‌کنند و بخشی دیگر به مربا تبدیل می‌شود تا بتوانند در فصل‌های دیگر سال هم از آنها استفاده کنند. سیب‌زمینی، لوبیا، عدس، سیر و سبزی‌های باغی هم در تهیه غذاهای روزانه به کار می‌رود. این شیوه نگهداری مواد غذایی، زمانی اهمیت بیشتری داشت که دسترسی به محصولات تازه در همه فصل‌ها آسان نبود. خانواده‌ها باید از محصول تابستان برای روزهای سرد سال هم سهمی کنار می‌گذاشتند.

شیر هم در این میان جای خودش را دارد. از آن پنیر، کره، ماست و دوغ تهیه می‌کنند و لور هم یکی دیگر از فرآورده‌هایی است که در روایت نادی‌زاده به آن اشاره می‌شود. لور را می‌توان با عسل یا مربا خورد؛ ترکیبی ساده که بخشی از خوراک خانگی روستاست.

در میان خوراک‌های محلی، نادی‌زاده از نوعی شیرینی خمیری هم یاد می‌کند که پس از سرخ‌شدن با شیر و کره سرو می‌شود و روی آن دارچین می‌ریزند. برای ثبت دقیق این خوراک، هنوز باید نام محلی و شیوه پخت آن را از اهالی پرسید. همین جزئیات کوچک، از نام غذا گرفته تا روش آماده‌کردن آن، بخشی از شناخت فرهنگ خوراک یک روستاست.

نان توتک هم از خوراک‌هایی است که هنوز در بعضی خانه‌ها پخته می‌شود. این نان در تنور خانگی آماده می‌شود و گاهی خانواده‌ها آن را برای پنجشنبه و جمعه می‌پزند. مسافرانی هم هستند که سراغش را می‌گیرند.

برای مسافری که از جاده می‌گذرد، خرید یک نان محلید تنها بخشی کوتاه از سفر است؛ اما برای خانواده‌ای که آن را می‌پزد، این نان هنوز به بخشی از برنامه زندگی خانه وصل است. همین تفاوت است که می‌تواند تجربه گردشگری را از خرید یک محصول فراتر ببرد.

زندگی کهنه‌ده فقط در غذا و آشپزخانه خلاصه نمی‌شود. بخشی از مهارت‌های قدیمی روستا را باید در کارهایی جست‌وجو کرد که زنان در خانه انجام می‌دادند؛ از آماده‌کردن پشم گرفته تا بافتن پوشاکی که در روزهای سرد به کار می‌آمد.

نادی‌زاده می‌گوید: در گذشته از پشم گوسفند برای بافت جوراب، دستکش و شال استفاده می‌کردند. پشم پیش از بافت باید آماده می‌شد و الیاف آن را مرتب می‌کردند. او از وسیله‌ای به نام شونه‌سر نام می‌برد که برای آماده‌کردن پشم به کار می‌رفته است. بافت این محصولات هنوز در مقیاس محدود و به دست بعضی از زنان روستا ادامه دارد، اما دیگر مثل گذشته رایج نیست. کم‌شدن دامداری سنتی هم در این تغییر بی‌تأثیر نبوده است. وقتی تعداد دام‌ها کمتر می‌شود، دسترسی به شیر و پشم نیز تغییر می‌کند. از طرف دیگر، بخشی از خانواده‌ها فقط در فصل‌هایی از سال در روستا سکونت دارند و همین موضوع ممکن است فرصت انتقال مهارت‌ها از مادران و مادربزرگ‌ها به نسل جوان‌تر را کمتر کند.

اما برای فهمیدن اینکه این مهارت امروز چه وضعی دارد، باید پای صحبت یکی از زنان بافنده نشست. کسی که هنوز پشم را آماده می‌کند و می‌داند چطور از میان الیاف آن، نخ و بعد یک دست‌بافته درست می‌شود. باید از او پرسید این کار را از چه کسی یاد گرفته، نخستین چیزی که بافته چه بوده و امروز چند نفر در روستا هنوز این مهارت را دارند.

گل‌نسا احمدی یکی از زنانی است که روایت بافتن در کهنه‌ده را می‌توان از زبانش دنبال کرد. در این روایت، او از روزهایی می‌گوید که کنار دست بزرگ‌ترهای خانه می‌نشست و تماشای کار برایش به اندازه خود بافتن اهمیت داشت. اول نگاه می‌کرد؛ به پشمی که باید پیش از بافت آماده می‌شد، به الیافی که باید از هم باز می‌شدند و به دست‌هایی که آرام و پیوسته کار می‌کردند. بعد کم‌کم خودش هم دست به کار شد.

احمدی از شونه‌سر نام می‌برد؛ وسیله‌ای که برای مرتب‌کردن الیاف پشم به کار می‌رفته است. کاری که شاید برای کسی ناآشنا ساده به نظر برسد، اما به حوصله و شناخت نیاز دارد. اگر پشم درست آماده نشود، ادامه کار هم دشوار خواهد شد.

بافتن در گذشته بخشی از کارهای معمول خانه بود. جوراب و دستکش پشمی برای روزهای سرد زمستان استفاده می‌شد و حاصل کاری بود که از آماده‌کردن مواد اولیه تا بافت محصول نهایی، در خود روستا انجام می‌گرفت. حالا اما زندگی تغییر کرده و دیگر همه خانواده‌ها مثل قبل با دامداری و کارهای وابسته به آن سروکار ندارند.

احمدی کم‌شدن بافت را فقط به تغییر سلیقه یا علاقه نسل جوان نسبت نمی‌دهد؛ مسئله این است که بسیاری از کارهای قدیمی دیگر در جریان عادی زندگی تکرار نمی‌شوند. وقتی پشم کمتری در خانه باشد و فرصت کمتری برای نشستن پای کار وجود داشته باشد، طبیعی است که بافتن هم آرام‌آرام محدودتر شود.

با این حال، هنوز می‌توان در خانه‌های روستا سراغ کسانی رفت که این کار را بلدند. برای آنها پشم چیزی است که روش آماده‌کردنش را از بزرگ‌ترها یاد گرفته‌اند و با هر بار بافتن، بخشی از آن تجربه را دوباره به کار می‌گیرند.

کهنه‌ده در محدوده‌ای قرار گرفته که طبیعت کوهستانی و جاذبه‌هایی مثل غار یخ‌مراد می‌توانند گردشگران را به آن جذب کنند. اما سفر به این منطقه می‌تواند به دیدن کوه و غار محدود نماند. خوراک‌های محلی، نان توتک، فرآورده‌های لبنی و دست‌بافته‌های پشمی هم بخشی از تجربه‌ای هستند که مسافر می‌تواند با آنها آشنا شود.

البته معرفی این داشته‌ها زمانی نتیجه بهتری دارد که خود اهالی در آن نقش داشته باشند. اگر قرار باشد خوراک محلی فقط به محصولی برای فروش تبدیل شود یا دست‌بافته‌ها بدون توجه به سازندگانشان به نمایش گذاشته شوند، بخش مهمی از ماجرا نادیده می‌ماند. آنچه به این محصولات معنا می‌دهد، آدم‌هایی هستند که شیوه تهیه آنها را می‌دانند و تجربه‌شان را از نسل‌های قبل گرفته‌اند.

از طرف دیگر، زندگی در این محدوده کوهستانی با شرایط طبیعی منطقه گره خورده است. زمستان‌های سرد، بارش برف و احتمال وقوع بهمن در بعضی مسیرها، سفر به منطقه را نیازمند توجه به وضعیت جاده و شرایط جوی می‌کند. گردشگری در چنین منطقه‌ای باید با شناخت طبیعت و احترام به زندگی مردم همراه باشد.

احمدی از تغییراتی می‌گوید که در سال‌های اخیر در زندگی روستا اتفاق افتاده است. بخشی از خانواده‌ها سکونت دائمی ندارند و دامداری سنتی هم نسبت به گذشته کم‌رنگ‌تر شده است. این تغییرها فقط شکل زندگی را عوض نمی‌کنند؛ بر کارهایی هم اثر می‌گذارند که زمانی در خانه‌ها انجام می‌شدند. وقتی تهیه لبنیات خانگی کمتر شود یا پشم کمتری برای بافت در دسترس باشد، بخشی از مهارت‌های وابسته به آنها هم کمتر به کار گرفته می‌شود.

برای همین، معرفی کهنه‌ده نباید فقط به چند تصویر از طبیعت یا فهرستی از غذاهای محلی محدود بماند. باید از کسانی گفت که این غذاها را می‌پزند، نان را در تنور می‌گذارند و هنوز با پشم کار می‌کنند. باید نام ابزارها، روش‌ها و روایت‌هایشان را ثبت کرد؛ پیش از آنکه این دانسته‌ها از زندگی روزمره کنار بروند.

در پایان، دوباره می‌شود به همان ظرف پنیر برگشت؛ ظرفی که برای آماده‌شدن حلوای کوهی باید ساعت‌ها روی آتش بماند. کسی باید کنارش باشد، حواسش به شعله باشد و بداند چه زمانی نوبت اضافه‌کردن آرد است. این تصویر، ساده‌ترین راه برای فهمیدن بخشی از وضعیت میراث کهنه‌ده باشد. هنوز کسانی هستند که این کارها را بلدند، اما ادامه‌ داشتنشان به این بستگی دارد که کسی بخواهد یاد بگیرد و کسی فرصت و حوصله یاددادن داشته باشد.

انتهای پیام/