عبدالمهدی همت پور، دکترای باستانشناسی دوران اسلامی به مناسبت ۱۴ نوامبر، روز جهانی مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی در یادداشتی نوشت: میراثفرهنگی حافظه تاریخی ملتها و گواهی زنده بر هویت، تمدن و تداوم حیات فرهنگی جوامع بشری است. هر اثر تاریخی، فراتر از ارزش مادی و زیباییشناختی خود، بخشی از روایت تاریخی یک سرزمین را در دل دارد؛ روایتی که از پیوند نسلها، تحولات اجتماعی، دستاوردهای تمدنی و تجربه زیسته انسانها سخن میگوید. از این منظر، قاچاق اموال فرهنگی صرفاً یک فعالیت مجرمانه با انگیزه اقتصادی نیست، بلکه تعرضی آشکار به حافظه جمعی، هویت ملی و میراث مشترک بشریت به شمار میرود.
چهاردهم نوامبر، روز جهانی مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی، فرصتی ارزشمند برای بازاندیشی در ابعاد این پدیده و ضرورت تقویت همکاریهای ملی و بینالمللی برای پیشگیری از تخریب، سرقت، حفاری غیرمجاز و انتقال غیرقانونی آثار تاریخی است. این مناسبت که از سوی یونسکو به رسمیت شناخته شده، یادآور مسئولیتی جهانی در حفاظت از میراث فرهنگی و مقابله با تجارت غیرقانونی اشیای تاریخی است؛ تجارتی که پیامدهای آن محدود به مرزهای جغرافیایی کشورها نیست.
قاچاق میراث فرهنگی؛ فراتر از سرقت یک شیء تاریخی
آن چه در جریان حفاریهای غیرمجاز و قاچاق آثار تاریخی از دست میرود، تنها یک ظرف سفالی، سکه، پیکره یا شیء ارزشمند نیست. هر اثر تاریخی در زمینه باستانشناختی خود معنا پیدا میکند و ارتباط آن با لایههای تاریخی، محیط پیرامونی و دیگر یافتهها، اطلاعاتی بیبدیل درباره گذشته در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
خارج کردن غیرعلمی اشیای تاریخی از زمینه اصلی، به معنای نابودی بخشی از اطلاعاتی است که چهبسا دیگر هرگز امکان بازیابی آن وجود نداشته باشد. حتی اگر یک اثر قاچاقشده سالها بعد به کشور مبدأ بازگردد، بخش مهمی از دادههای علمی و تاریخی مرتبط با محل کشف آن ممکن است برای همیشه از میان رفته باشد.
ازاینرو، مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی را نباید صرفاً به کشف محمولههای قاچاق، توقیف اشیای تاریخی یا برخورد با شبکههای مجرمانه محدود کرد. حفاظت واقعی زمانی محقق میشود که از نخستین حلقه تخریب، یعنی حفاری غیرمجاز و خروج آثار از بستر تاریخی، پیشگیری شود.
ایران؛ میراثی تمدنی و مسئولیتی تاریخی
ایران بهعنوان یکی از کانونهای دیرپای تمدن بشری، برخوردار از میراثی گسترده، متنوع و کمنظیر است. از محوطههای پیشاتاریخی و استقرارگاههای باستانی تا آثار دوران تاریخی و اسلامی، هر گوشه از این سرزمین بخشی از تاریخ و فرهنگ ایرانی را در خود جای داده است.
همین گستردگی و غنای فرهنگی، ضرورت توجه ویژه به حفاظت از آثار تاریخی و مقابله با قاچاق اموال فرهنگی را دوچندان میکند. حفاریهای غیرمجاز، فعالیت سودجویان و تقاضا برای خریدوفروش اشیای تاریخی فاقد منشأ قانونی، تهدیدهایی جدی برای حفاظت از این سرمایه ملی محسوب میشوند.
در چنین شرایطی، حفاظت از میراث فرهنگی نیازمند رویکردی جامع و چندلایه است؛ رویکردی که در آن اقدامات انتظامی و قضایی، حفاظت میدانی، پژوهشهای باستانشناختی، مستندسازی آثار، آموزش عمومی و مشارکت جوامع محلی در کنار یکدیگر قرار گیرند.
بیتردید، یگان حفاظت میراث فرهنگی، دستگاه قضایی، نیروی انتظامی، گمرک و دیگر نهادهای مسئول، هر یک نقشی تعیینکننده در پیشگیری و مقابله با جرائم مرتبط با اموال فرهنگی دارند. بااینحال، اثربخشی این اقدامات زمانی افزایش مییابد که حفاظت از میراث فرهنگی به یک مطالبه اجتماعی و مسئولیت عمومی تبدیل شود.
ضرورت مقابله با بازار تقاضا
یکی از ابعاد مهم مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی، توجه به سازوکارهای اقتصادی و بازارهای خریدوفروش آثار تاریخی است. تا زمانی که تقاضا برای تملک اشیای تاریخی فاقد پیشینه مالکیت روشن و مدارک معتبر وجود داشته باشد، انگیزه فعالیت شبکههای غیرقانونی نیز استمرار خواهد یافت.
همچنین گسترش زمینههای دیجیتال و شبکههای اجتماعی، شیوههای تازهای برای عرضه و تبلیغ غیرقانونی اشیای تاریخی فراهم کرده است. این تحول، لزوم ارتقای توان تخصصی نهادهای مسئول در رصد فضای مجازی، شناسایی شبکههای قاچاق و همکاریهای فرامرزی را بیش از گذشته آشکار میسازد.
دیپلماسی فرهنگی و بازگرداندن آثار تاریخی
مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی، بدون همکاری بینالمللی و بهرهگیری از ظرفیتهای حقوقی و دیپلماتیک، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. کنوانسیون ۱۹۷۰ یونسکو درباره اقدامات لازم برای ممنوعیت و جلوگیری از ورود، صدور و انتقال غیرقانونی مالکیت اموال فرهنگی، از مهمترین اسناد بینالمللی در این حوزه به شمار میرود.
استفاده مؤثر از ظرفیت این کنوانسیون و دیگر سازوکارهای حقوقی، تقویت همکاری با سازمانهای بینالمللی و پیگیری مستمر پروندههای استرداد آثار فرهنگی، میتواند در صیانت از حقوق فرهنگی کشورها نقش مهمی ایفا کند.
برای ایران، بازگرداندن آثار تاریخی خارجشده بهصورت غیرقانونی، صرفاً اقدامی حقوقی یا دیپلماتیک نیست؛ بلکه تلاشی برای احقاق حقوق فرهنگی ملت و بازپیوند بخشهایی از حافظه تاریخی کشور با سرزمین اصلی خود است.
بااینحال، استرداد آثار نباید جایگزین سیاستهای پیشگیرانه شود. موفقیت پایدار در این عرصه زمانی حاصل خواهد شد که در کنار پیگیری بازگشت آثار، زمینههای حفاری غیرمجاز، سرقت و خروج غیرقانونی اموال فرهنگی نیز کاهش یابد.
مشارکت مردم؛ حلقه بنیادین حفاظت از میراث فرهنگی
تجربه حفاظت از میراث فرهنگی نشان میدهد که بدون آگاهی و مشارکت جوامع محلی، صیانت پایدار از آثار تاریخی دشوار خواهد بود. مردمی که ارزش فرهنگی، تاریخی و هویتی آثار پیرامون خود را بشناسند، میتوانند به مؤثرترین همراهان نهادهای مسئول در حفاظت از این سرمایهها تبدیل شوند.
آموزش میراث فرهنگی در مدارس، ارتقای سواد میراثی جامعه، اطلاعرسانی درباره پیامدهای حفاری غیرمجاز و فراهمکردن زمینه مشارکت ساکنان مناطق تاریخی در فعالیتهای حفاظتی، از جمله اقداماتی است که میتواند به تقویت مسئولیتپذیری اجتماعی کمک کند.
در این مسیر، رسانهها نیز وظیفهای فراتر از انتشار اخبار کشفیات و برخورد با قاچاقچیان بر عهده دارند. تبیین ارزش علمی آثار تاریخی، آگاهسازی درباره پیامدهای جبرانناپذیر تخریب محوطههای باستانی و تبدیل حفاظت از میراث فرهنگی به دغدغهای عمومی، از مهمترین رسالتهای رسانهای در این حوزه است.
حفاظت از گذشته، مسئولیت امروز در برابر آینده
روز جهانی مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی، تنها مناسبتی برای یادآوری تهدیدها و مرور اقدامات انجامشده نیست؛ بلکه فرصتی برای ارزیابی سیاستهای حفاظتی، شناسایی کاستیها و تأکید دوباره بر ضرورت اقدام هماهنگ و مستمر است.
حفاظت از میراث فرهنگی، مسئولیتی بیننسلی است. آنچه امروز بر اثر سودجویی، غفلت یا تخریب از میان میرود، تنها متعلق به نسل حاضر نیست؛ بلکه بخشی از حق نسلهای آینده برای شناخت گذشته و درک ریشههای هویتی خویش است.
چهاردهم نوامبر یادآور این حقیقت بنیادین است که آثار تاریخی، کالاهایی معمولی برای مبادله در بازار نیستند؛ بلکه حاملان معنا، هویت و دانش تاریخیاند. مقابله با قاچاق اموال فرهنگی، در نهایت دفاع از حق ملتها برای حفظ حافظه تاریخی خویش و پاسداری از میراثی است که باید سالم، اصیل و معنادار به آیندگان سپرده شود.
میراث فرهنگی را نمیتوان دوباره آفرید؛ آنچه از بستر تاریخی خود جدا و نابود میشود، بخشی از تاریخ است که برای همیشه خاموش خواهد ماند.
انتهای پیام/
