گورستان تاریخی خانقاه هریس در مسیر حفاظت علمی و بازخوانی میراث سنگی آذربایجان‌شرقی

مصیب نریمانی رئیس اداره میراث‌فرهنگی‌، گردشگری و صنایع‌دستی هریس در یادداشتی نوشت: گورستان‌های تاریخی از جمله محوطه‌هایی هستند که می‌توان تاریخ اجتماعی و فرهنگی جوامع را در آن‌ها، فراتر از روایت‌های مکتوب، از خلال شواهد مادی مطالعه کرد. شکل سنگ‌قبرها، شیوه حجاری، کتیبه‌ها و تفاوت در ساختار آثار، اطلاعاتی درباره سنت‌های تدفین، مهارت هنرمندان و تحولات فرهنگی هر منطقه در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. گورستان تاریخی روستای خانقاه هریس در شهرستان هریس، با برخورداری از مجموعه‌ای متنوع از سنگ‌قبرهای تاریخی، ظرفیت قابل‌توجهی برای چنین مطالعاتی دارد.

این گورستان در تاریخ ۱۱ آذر ۱۳۷۸ با شماره ۲۵۱۱ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. وجود بیش از ۲۰ قطعه سنگ‌قبر صندوقی در کنار نمونه‌های افراشته و گهواره‌ای، از ویژگی‌های قابل توجه این مجموعه به شمار می‌رود. تفاوت در فرم و ساختار این آثار، زمینه بررسی سنت‌های سنگ‌تراشی و شیوه‌های تدفین در دوره‌های مختلف را فراهم می‌کند. نقوش هندسی و کتیبه‌های باقی‌مانده نیز لایه دیگری از ارزش تاریخی محوطه را شکل می‌دهند؛ شواهدی که مطالعه آن‌ها می‌تواند به شناخت هنرهای وابسته به معماری تدفینی و فرهنگ نوشتاری منطقه کمک کند.

سنگ‌قبرهای صندوقی این مجموعه از منظر ساختار، تناسبات و نحوه پرداخت، موضوعی قابل توجه برای مطالعات تاریخ هنر و فنون سنگ‌تراشی هستند. حضور بیش از ۲۰ نمونه از این گونه در یک محوطه، امکان بررسی تطبیقی شیوه حجاری، تزئینات و تفاوت‌های اجرایی آن‌ها را فراهم می‌آورد. در کنار این آثار، نمونه‌های افراشته و گهواره‌ای نیز تصویری متنوع از الگوهای تدفین و سنت‌های هنری منطقه ارائه می‌کنند. بررسی کتیبه‌ها و مقایسه ویژگی‌های فنی این سنگ‌قبرها با نمونه‌های مشابه در دیگر محوطه‌های تاریخی آذربایجان‌شرقی می‌تواند به شناخت دقیق‌تر پیوندهای فرهنگی و هنری منطقه کمک کند.

حفاظت از این مجموعه، به دلیل آسیب‌دیدگی و شکستگی بخشی از سنگ‌قبرها، اهمیت ویژه‌ای دارد. هر یک از این آثار حامل اطلاعاتی مستقل درباره فرم، تزئینات، کتیبه و شیوه ساخت است و از بین رفتن هر بخش، امکان مطالعه بخشی از این داده‌ها را محدود می‌کند. از این رو، برنامه‌ریزی حفاظتی برای گورستان باید با شناخت وضعیت موجود و تعیین اولویت‌های مداخله همراه باشد.

در همین راستا، مطالعات و بررسی‌های کارشناسی برای شناسایی راهکارهای حفاظت از این مجموعه و عملیاتی کردن طرح پیشنهادی در دست انجام است. فنس‌کشی پیرامون محدوده گورستان، به‌منظور حفاظت از عرصه و کنترل عوامل آسیب‌رسان، از جمله اقداماتی است که در این طرح مورد توجه قرار دارد. همچنین انتقال نمونه‌های شاخص سنگ‌قبرها به داخل مقبره شیخ اسحاق و استقرار آن‌ها در محفظه‌های شیشه‌ای استاندارد، در صورت تأمین اعتبار و تأیید الزامات فنی و حفاظتی، به‌عنوان یکی از راهکارهای پیشنهادی برای نگهداری بهتر این آثار مطرح است.

اجرای برنامه‌هایی از این دست مستلزم آن است که پیش از هرگونه جابه‌جایی، موقعیت اولیه سنگ‌قبرها، ویژگی‌های کالبدی، نقوش و کتیبه‌های آن‌ها به‌طور کامل مستند شود. انتخاب نمونه‌های قابل انتقال نیز باید بر اساس ارزش تاریخی، میزان آسیب‌پذیری و امکان حفاظت اصولی صورت گیرد. در این میان، حفظ ارتباط آثار با بستر تاریخی گورستان و ثبت اطلاعات مربوط به محل استقرار اولیه آن‌ها، از ملاحظات اساسی در اجرای طرح خواهد بود.

گورستان خانقاه هریس را می‌توان یکی از ظرفیت‌های کمترشناخته‌شده میراث تاریخی شهرستان دانست که سنگ‌قبرهای آن امکان مطالعه بخشی از هنر و فرهنگ گذشته منطقه را فراهم می‌کنند. ثبت ملی این مجموعه، نقطه آغاز شناسایی جایگاه تاریخی آن بوده و پیگیری مطالعات حفاظتی و اجرای راهکارهای پیشنهادی می‌تواند این جایگاه را به برنامه‌ای عملی برای صیانت از آثار تبدیل کند. حفاظت از این سنگ‌قبرها، در حقیقت پاسداری از مجموعه‌ای از شواهد تاریخی است که ارزش آن‌ها در توانایی‌شان برای روایت بخش‌هایی از گذشته منطقه نهفته است.

انتهای پیام/

کد خبر 1405082501986
دبیر مریم قربانی‌نیا

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha