جشن سده؛ از حافظه آیینی ایران‌ تا دیپلماسی فرهنگی و هویت جمعی

محمد شجاعی جامعه‌شناس در یادداشتی نوشت: ثبت جهانی جشن سده در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت، فراتر از به‌رسمیت‌شناختن یک آیین کهن، فرصتی برای بازخوانی نقش سنت‌ها و مناسک تاریخی در شکل‌گیری هویت جمعی، تقویت پیوندهای اجتماعی و توسعه سرمایه فرهنگی و اجتماعی جوامع است. جشن سده، با پیشینه‌ای دیرینه در فرهنگ ایرانی و جایگاهی ویژه در حافظه تاریخی کرمان، نمونه‌ای روشن از ظرفیت میراث ناملموس برای پیوند دادن گذشته با نیازهای فرهنگی و اجتماعی امروز به شمار می‌رود.

کرمان از جمله کانون‌های مهم استمرار آیین سده در ایران است؛ آیینی که در بستر تاریخی و فرهنگی این سرزمین، به‌ویژه در میان جامعه زرتشتیان، نسل به نسل حفظ شده و همچنان واجد معنا و کارکرد اجتماعی است. برگزاری جشن سده در کرمان، تنها بازنمایی یک سنت تاریخی نیست، بلکه جلوه‌ای از تداوم حافظه فرهنگی، همزیستی اجتماعی و پیوند میان نسل‌هایی است که میراث نیاکان خود را در قالب یک مناسک جمعی پاس داشته‌اند.

آتش در این آیین، صرفا یک عنصر طبیعی یا نماد روشنایی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از زندگی، امید، همبستگی و غلبه روشنایی بر تاریکی است. گردهمایی مردم پیرامون آتش، مشارکت در برگزاری مراسم و انتقال روایت‌ها و باورهای مرتبط با آن، سده را به تجربه‌ای اجتماعی تبدیل کرده است که در آن، هویت نه در قالب یک مفهوم انتزاعی، بلکه از طریق مشارکت، خاطره و کنش جمعی بازتولید می‌شود.

اهمیت جشن سده در کرمان از آن جهت دوچندان است که این شهر در شمار مهم‌ترین کانون‌های تاریخی برگزاری این آیین در ایران قرار دارد. برگزاری این مراسم در محدوده بداغ‌آباد و در نزدیکی زیارتگاه شاه مهر ایزد، طی نسل‌های متمادی، به بخشی از هویت فرهنگی شهر تبدیل شده است. روایت‌های تاریخی و مردم‌نگارانه نیز از استمرار این آیین در محله‌های زرتشتی کرمان و شکل‌گیری سنتی منسجم در برگزاری آن حکایت دارند. ثبت ملی آیین سده کرمان در سال ۱۳۸۸، نیز نشان‌دهنده اهمیت این میراث در جغرافیای فرهنگی استان است. 

از منظر جامعه‌شناسی فرهنگی، آیین‌هایی همچون سده را باید از عناصر موثر در تولید و بازتولید هویت جمعی دانست. هویت جمعی زمانی قوام می‌یابد که اعضای یک جامعه، فارغ از تفاوت‌های نسلی، قومی و اعتقادی، در حافظه‌ای مشترک، نمادها، روایت‌ها و تجربه‌های فرهنگی با یکدیگر سهیم باشند. در چنین بستری، میراث ناملموس به زبان مشترکی برای گفت‌وگو میان نسل‌ها و تقویت احساس تعلق به سرزمین تبدیل می‌شود. جشن سده نیز با برخورداری از چنین ظرفیت‌هایی، می‌تواند زمینه‌ساز شناخت متقابل فرهنگی، احترام به تنوع اجتماعی و تقویت همبستگی میان شهروندان باشد.

در این میان، مفهوم سرمایه اجتماعی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. سرمایه اجتماعی بر اعتماد، مشارکت، همکاری و شبکه‌های ارتباطی میان افراد و گروه‌های اجتماعی استوار است. آیین‌های جمعی، از طریق فراهم کردن فرصت حضور و مشارکت، انتقال تجربه و مسئولیت‌پذیری مشترک، به تقویت این مولفه‌ها کمک می‌کنند. استمرار جشن سده در کرمان و نقش خانواده‌ها، انجمن زرتشتیان، موبدان، جوانان و فعالان فرهنگی در پاسداشت آن، نمونه‌ای از ظرفیت مشارکت اجتماعی در حفاظت از میراث فرهنگی است. بنابراین، صیانت از این آیین صرفاً وظیفه یک گروه یا نهاد نیست، بلکه می‌تواند به بستری برای تقویت همزیستی فرهنگی و افزایش سرمایه اجتماعی در سطح جامعه تبدیل شود.

از سوی دیگر، ثبت جهانی جشن سده در سال‌ ۱۴۰۲، در پرونده‌ای مشترک میان ایران و تاجیکستان، فرصتی تازه برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی ایران در عرصه بین‌المللی فراهم کرده است. این رویداد را باید نمونه‌ای از دیپلماسی فرهنگی دانست؛ عرصه‌ای که در آن، اشتراکات تاریخی و فرهنگی ملت‌ها می‌تواند زمینه‌ساز تعامل، گفت‌وگو و نزدیکی جوامع شود. اهمیت ثبت جهانی در این است که یک سنت محلی یا ملی را در گستره‌ای فراتر از مرزهای جغرافیایی معرفی می‌کند و ارزش آن را به‌عنوان بخشی از میراث مشترک بشری به رسمیت می‌شناسد. 

با این حال، ثبت جهانی پایان مسیر حفاظت از میراث ناملموس نیست؛ بلکه آغاز مسئولیتی گسترده‌تر برای پاسداری، انتقال دانش و مهارت‌های مرتبط با آیین و فراهم کردن زمینه استمرار آن است. ثبت در فهرست یونسکو زمانی به دستاوردی پایدار تبدیل می‌شود که در کنار مستندسازی و پژوهش، آموزش نسل جوان، حمایت از حاملان سنت، مشارکت جوامع محلی و معرفی مسئولانه این میراث در برنامه‌های فرهنگی و گردشگری مورد توجه قرار گیرد.

کرمان با پیشینه تاریخی، تنوع فرهنگی و جایگاه برجسته در برگزاری جشن سده، از ظرفیت قابل‌توجهی برای تبدیل این میراث به یکی از محورهای هویت فرهنگی و گردشگری آیینی برخوردار است. پیوند دادن معرفی جشن سده با برنامه‌های فرهنگی، پژوهش‌های مردم‌شناختی، گردشگری مسئولانه و تعامل میان نهادهای فرهنگی و جامعه محلی، می‌تواند به تقویت جایگاه این آیین در سطح ملی و بین‌المللی کمک کند؛ البته مشروط بر آنکه اصالت مراسم و نقش جامعه زرتشتی به‌عنوان حاملان اصلی این سنت، در کانون برنامه‌های پاسداری باقی بماند.

در نهایت، جشن سده را باید فراتر از یک مراسم آتش‌افروزی و رویدادی تقویمی نگریست؛ این آیین بخشی از حافظه تاریخی ایران و نمادی از استمرار فرهنگی در سرزمین کرمان است. آتشی که هر سال در دهم بهمن‌ماه برافروخته می‌شود، افزون بر بازتاب یک باور کهن، یادآور اهمیت پیوندهای انسانی، احترام به تنوع فرهنگی و مسئولیت مشترک در پاسداری از میراث نیاکان است. ثبت جهانی سده فرصتی است تا این میراث نه‌فقط به‌عنوان نشانه‌ای از گذشته، بلکه به‌مثابه سرمایه‌ای زنده برای ساختن آینده‌ای مبتنی بر هویت، همبستگی اجتماعی و تعامل فرهنگی به رسمیت شناخته شود.

انتهای پیام/

کد خبر 1405082501997
دبیر مریم قربانی‌نیا

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha