محوطه میراث‌جهانی هگمتانه؛ تجارب گذشته، افق‌های پیش‌رو

محمدرضا اکبری سرپرست اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان در یادداشتی نوشت: هگمتانه را باید یکی از ارزشمندترین جلوه‌های هویت تاریخی و تمدنی ایران دانست، محوطه‌ای که در مرکز تاریخی کهن‌شهر همدان قرار گرفته و لایه‌های تاریخی آن، روایت‌گر بخش مهمی از تاریخ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی سرزمین ایران است. این محوطه‌ی باستانی، به‌واسطه‌ی پیشینه‌ی تاریخی، شواهد ارزشمند باستان‌شناختی و اهمیت آن در شناخت روند شکل‌گیری و تحول شهرنشینی در ایران، جایگاهی ممتاز در میراث‌فرهنگی کشور دارد.

ثبت جهانی هگمتانه در سال ۱۴۰۳، رویدادی مهم و نقطه‌ عطفی در معرفی ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی استان همدان در عرصه‌ بین‌المللی بود. این دستاورد ارزشمند، حاصل سال‌ها تلاش کارشناسان، پژوهش‌گران، متخصصان میراث‌فرهنگی و مجموعه‌ مدیران و فعالانی است که با دغدغه‌ صیانت از این میراث گران‌بها، زمینه‌ی تحقق این اتفاق مهم را فراهم کردند. با این حال، باور ما بر این است که ثبت جهانی، پایان یک مسیر نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای مهم‌تر و مسئولیت‌آورتر در حفاظت، مدیریت و معرفی شایسته این محوطه است. از منظر مدیریت میراث‌فرهنگی استان، مهم‌ترین وظیفه‌ ما در دوره پس از ثبت جهانی، صیانت از ارزش‌های تاریخی، فرهنگی و باستان‌شناختی هگمتانه و تضمین انتقال این سرمایه ارزشمند به نسل‌های آینده است. این مسئولیت، مستلزم نگاهی جامع، علمی و بلندمدت است؛ نگاهی که حفاظت از آثار را در کنار پژوهش، مدیریت یکپارچه، مشارکت اجتماعی و بهره‌برداری مسئولانه از ظرفیت‌های گردشگری قرار می‌دهد.

تجربه‌های گذشته؛ پشتوانه‌ای برای مدیریت علمی حفاظت

فعالیت‌های باستان‌شناختی و حفاظتی انجام‌شده در هگمتانه طی دهه‌های گذشته، دستاوردهای ارزشمندی در شناخت ابعاد تاریخی و ساختار شهری این محوطه به همراه داشته است. کاوش‌ها، مطالعات تخصصی، مستندسازی آثار و اقدامات حفاظتی، به تدریج زمینه شناخت بهتر این مجموعه تاریخی و اهمیت آن را فراهم کرده‌اند. با وجود این، بخش مهمی از ظرفیت‌های باستان‌شناختی هگمتانه همچنان در زیر لایه‌های خاک قرار دارد و شناخت کامل آن نیازمند استمرار پژوهش‌های علمی و برنامه‌ریزی دقیق برای کاوش‌های آینده است. یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که در تجربه حفاظت از هگمتانه با آن مواجه هستیم، ضرورت توجه به ماهیت و آسیب‌پذیری بقایای معماری و مصالح تاریخی محوطه است. ساختارهای خشتی و آثار باستان‌شناختی در معرض عوامل طبیعی، تغییرات رطوبتی و دمایی و آسیب‌های ناشی از مداخلات انسانی قرار دارند. ازاین‌رو، رویکرد ما باید بر حفاظت پیشگیرانه، پایش مستمر وضعیت آثار، استفاده از روش‌های علمی و سازگار با اصالت تاریخی محوطه و پرهیز از مداخلات غیرضروری استوار باشد.

در این چارچوب، تقویت برنامه‌های مرمت و حفاظت، به‌روزرسانی مستندات فنی، بهره‌گیری از دانش متخصصان و استفاده از فناوری‌های نوین برای پایش و ارزیابی وضعیت آثار، از جمله اولویت‌هایی است که باید با جدیت دنبال شود. اعتقاد داریم هرگونه اقدام در این محوطه باید مبتنی بر مطالعات کارشناسی و در راستای حفظ اصالت، تمامیت و ارزش‌های تاریخی آن باشد. از سوی دیگر، قرارگیری هگمتانه در بستر شهری همدان، ضرورت توجه به ارتباط میان حفاظت محوطه و مدیریت توسعه شهری را دوچندان می‌کند. حفاظت از این میراث جهانی صرفاً به محدوده آثار آشکارشده محدود نمی‌شود؛ بلکه عرصه، حریم، منظر تاریخی و تحولات پیرامونی آن نیز باید در چارچوب ضوابط و الزامات میراث جهانی مدیریت شوند. بر همین اساس، تعامل مستمر با مدیریت شهری، دستگاه‌های اجرایی و سایر نهادهای مسئول برای هماهنگی طرح‌های توسعه‌ای با ضرورت‌های حفاظت میراث فرهنگی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

افق‌های پیش‌رو؛ از ثبت جهانی تا حفاظت پایدار

در چشم‌انداز پیش‌روی هگمتانه، تکمیل و اجرای برنامه مدیریت یکپارچه و برنامه حفاظت بلندمدت، از مهم‌ترین اولویت‌های مدیریتی به شمار می‌روند. ثبت جهانی، ما را در برابر تعهداتی قرار داده است که تحقق آن‌ها نیازمند برنامه‌ریزی مستمر، تأمین منابع، تقویت ساختارهای تخصصی و تعامل سازنده با نهادهای ملی و بین‌المللی است. در این مسیر، تلاش خواهیم کرد با تقویت نظام مستندسازی و پایش، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین مانند نقشه‌برداری دقیق، مستندنگاری سه‌بعدی و سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی، زمینه مدیریت علمی‌تر و دقیق‌تر محوطه را فراهم کنیم. همچنین استمرار مطالعات باستان‌شناختی و انجام پژوهش‌های میان‌رشته‌ای با مشارکت دانشگاه‌ها، مراکز علمی و متخصصان حوزه‌های مرتبط، می‌تواند به شناخت عمیق‌تر هگمتانه و تدوین راهکارهای موثرتر حفاظتی کمک کند.

در کنار حفاظت کالبدی و پژوهش‌های علمی، معرفی شایسته این میراث جهانی به جامعه و بازدیدکنندگان نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. هگمتانه ظرفیت آن را دارد که به یکی از کانون‌های اصلی گردشگری فرهنگی و تاریخی کشور تبدیل شود؛ اما تأکید ما بر این است که توسعه گردشگری در این محوطه باید کاملا متناسب با الزامات حفاظت و ظرفیت تحمل محیط تاریخی باشد. سامان‌دهی مسیرهای بازدید، ارتقای کیفیت محتوای معرفی و تفسیر میراث، استفاده از ابزارهای نوین اطلاع‌رسانی و فناوری‌های تعاملی و فراهم‌کردن زمینه آشنایی عمیق‌تر گردشگران با ارزش‌های تاریخی محوطه، از جمله اقداماتی است که می‌تواند تجربه بازدید را ارتقا دهد. هدف ما آن است که بازدیدکننده صرفا با مجموعه‌ای از آثار تاریخی مواجه نشود، بلکه بتواند جایگاه هگمتانه را در تاریخ و تمدن ایران بهتر درک کند.

مشارکت مردم؛ بنیان حفاظت پایدار

باور داریم که هیچ برنامه حفاظتی بدون مشارکت و همراهی مردم به موفقیت پایدار نخواهد رسید. هگمتانه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مردم همدان است و حفاظت از آن باید به یک باور و مسئولیت مشترک اجتماعی تبدیل شود. در این زمینه، تقویت ارتباط با دانشگاه‌ها، تشکل‌های مردم‌نهاد، فعالان فرهنگی و گردشگری، هنرمندان، راهنمایان گردشگری و ساکنان پیرامونی محوطه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. آموزش و آگاهی‌بخشی عمومی، جلب مشارکت گروه‌های مردمی و فراهم‌کردن زمینه حضور مؤثر جامعه محلی در فرایند معرفی و حفاظت از میراث، می‌تواند پشتوانه‌ای ارزشمند برای مدیریت پایدار این مجموعه باشد. همچنین معتقدیم حفاظت از میراث فرهنگی و توسعه اقتصادی جامعه محلی می‌توانند در یک مسیر مشترک قرار گیرند. پیوند ظرفیت‌های هگمتانه با صنایع‌دستی، هنرهای بومی، کسب‌وکارهای فرهنگی و گردشگری مسئولانه، ضمن ایجاد فرصت‌های اقتصادی، زمینه تقویت حس تعلق و مسئولیت‌پذیری مردم نسبت به این میراث را فراهم می‌کند.

پاسداری از هگمتانه، پاسداری از هویت ایران

امروز هگمتانه در جایگاهی قرار دارد که توجه و نگاه جهانی را به خود جلب کرده است. این جایگاه، فرصتی ارزشمند برای معرفی تاریخ و تمدن ایران و در عین حال مسئولیتی سنگین برای همه متولیان و علاقه‌مندان میراث فرهنگی است. ما در اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان، حفاظت از ارزش‌های برجسته جهانی هگمتانه را یکی از اولویت‌های اساسی خود می‌دانیم و بر این باوریم که آینده این محوطه باید بر پایه دانش تخصصی، مدیریت یکپارچه، حفاظت پیشگیرانه، مشارکت اجتماعی و توسعه مسئولانه ترسیم شود. تجربه گذشته به ما آموخته است که حفاظت از میراث تاریخی، نیازمند استمرار، برنامه‌ریزی و هم‌افزایی است. افق پیش‌رو نیز باید بر همین مبنا شکل گیرد؛ افقی که در آن توسعه شهری و گردشگری نه در تقابل با حفاظت، بلکه در خدمت صیانت از ارزش‌های تاریخی و فرهنگی قرار گیرد. هگمتانه تنها یادگاری از گذشته نیست؛ سرمایه‌ای زنده برای امروز و امانتی ارزشمند برای فرداست. وظیفه ما این است که با تکیه بر دانش، تجربه و مسئولیت‌پذیری، زمینه حفظ اصالت و ارزش‌های این میراث جهانی را فراهم کنیم تا نسل‌های آینده نیز بتوانند این بخش پرافتخار از تاریخ و تمدن ایران را بشناسند، درک کنند و به آن افتخار ورزند.

انتهای پیام/

کد خبر 1405082602074
دبیر محمد آوخ

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha