پساجنگ، فرصتی برای بازاندیشی در اقتصاد گردشگری سواحل جنوبی

محمد تاجیک، فعال رسانه در یادداشتی نوشت: جنوب ایران را نمی‌توان تنها با خط ساحلی و مختصات جغرافیایی‌اش شناخت. جنوب جایی است که دریا به حافظه تاریخ پیوند می‌خورد، نخلستان‌ها در امتداد باد قد می‌کشند و زندگی، میان آفتاب و شرجی و آواز موج‌ها، روایتی دیرپا از ایستادگی می‌سازد. سرزمینی که قرن‌ها مسیر رفت‌وآمد فرهنگ‌ها و تجارت بوده و مردمش زندگی را در همسایگی دریا آموخته‌اند. بااین‌همه این جغرافیای برخوردار از ثروت‌های طبیعی، تاریخی و انسانی، هنوز آن‌گونه که شایسته است در نقشه توسعه گردشگری ایران جای نگرفته است. جنگ بار دیگر نشان داد جنوب در کنار همه ظرفیت‌هایش تا چه اندازه در برابر بحران‌های بیرونی آسیب‌پذیر است. گردشگری از نخستین بخش‌هایی بود که زیر سایه ناامنی و توقف سفر آسیب دید؛ صنعتی که حیاتش به آرامش، اعتماد و امکان رفت‌وآمد وابسته است و رکود آن، زنجیره‌ای از مشاغل و معیشت‌های محلی را نیز با خود به بحران می‌کشاند. اما مسئله امروز صرفاً بازگشت گردشگران به جنوب نیست. پرسش مهم‌تر این است که آیا قرار است پس از عبور از بحران، همان مسیرهای گذشته را دوباره طی کنیم یا از دل این تجربه دشوار، فرصتی برای تغییر بسازیم؟ جنگ در کنار همه خسارت‌های انسانی و اقتصادی خود، دیگر ضعف‌های ساختاری گردشگری جنوب را نیز آشکار کرد؛ وابستگی به فصل سفر، تمرکز بر چند مقصد محدود و نبود الگویی منسجم برای توسعه گردشگری ساحلی و دریایی.

جنوب؛ فراتر از یک مقصد فصلی

یکی از تناقض‌های توسعه گردشگری ایران، فاصله میان ظرفیت‌های کم‌نظیر جنوب و سهمی است که این جغرافیا از اقتصاد گردشگری کشور به دست آورده است. هرمزگان، بوشهر، خوزستان و سواحل مکران، تنها مجموعه‌ای از مقصدهای ساحلی نیستند؛ هر یک روایتی مستقل از تاریخ، فرهنگ، طبیعت و زندگی مردمی دارند که قرن‌ها با دریا زیسته‌اند. از جزایر خلیج‌فارس و کوچه‌های تاریخی بوشهر تا میراث‌فرهنگی و صنعتی خوزستان و چشم‌اندازهای بکر مکران، جنوب مجموعه‌ای از ظرفیت‌های به‌هم‌پیوسته است. موسیقی، خوراک، معماری، آیین‌ها و سبک زندگی مردم این سرزمین نیز سرمایه‌ای ارزشمند برای خلق تجربه‌های متفاوت گردشگری است. بااین‌همه نمی‌توان با چند جشنواره فصلی، تبلیغات مناسبتی و معرفی چند جاذبه شناخته‌شده، از توسعه گردشگری جنوب سخن گفت. توسعه به برنامه‌ریزی مستمر، سرمایه‌گذاری هدفمند، زیرساخت مناسب و پیوند واقعی گردشگری با اقتصاد جوامع محلی نیاز دارد. جنوب نباید تنها در ماه‌های سرد سال به یاد آورده شود و با پایان فصل سفر، دوباره از اولویت برنامه‌ریزی‌ها خارج شود. سرزمینی که دریا در تمام سال در کنار آن حضور دارد، نباید گردشگری‌اش را به چندماه محدود کند.

جنگ؛ آزمون تاب‌آوری جنوب

توقف سفر، تنها به معنای خالی ماندن اتاق هتل‌ها نیست. وقتی گردشگر نمی‌آید، قایق گردشگری از حرکت می‌ایستد، راهنمای محلی کار خود را از دست می‌دهد، فروشگاه صنایع‌دستی مشتری ندارد و اقامتگاه بوم‌گردی برای تأمین هزینه‌های جاری با مشکل مواجه می‌شود. بحران از مرز یک صنعت عبور می‌کند و به سفره خانواده‌هایی می‌رسد که زندگی خود را با گردشگری گره‌زده‌اند. گزارش‌های منتشرشده درباره جزیره قشم از افت فعالیت‌های گردشگری و دشواری معیشت فعالان این حوزه حکایت دارد، حتی روستای سهیلی قشم که در سال ۲۰۲۵ در فهرست بهترین روستاهای گردشگری جهان سازمان جهانی گردشگری قرار گرفت، از پیامدهای این رکود در امان نماند. این واقعیت نشان می‌دهد برخورداری از جاذبه و اعتبار بین‌المللی، به‌تنهایی ضامن پایداری یک مقصد نیست. در چنین شرایطی نمی‌توان از فعالان گردشگری انتظار داشت که به‌تنهایی هزینه بحران را تحمل کنند. تسهیلات حمایتی، تعویق هدفمند تعهدات مالیاتی و بیمه‌ای، حمایت از اشتغال و جبران بخشی از خسارت‌ها باید در دستور کار قرار گیرد. حمایت از کسب‌وکارهای کوچک محلی، به‌ویژه اقامتگاه‌های بوم‌گردی و فعالان حمل‌ونقل دریایی، نباید به وعده‌های کلی و جلسات کارشناسی محدود بماند. برای بسیاری از این کسب‌وکارها، زمان دیگر یک متغیر اداری نیست؛ فاصله میان بقا و تعطیلی است.

پساجنگ؛ فرصتی برای تغییر

در دوران پساجنگ، نخستین سرمایه‌ای که باید بازسازی شود، اعتماد گردشگر است. تبلیغات زمانی اثربخش خواهد بود که مسافر از وضعیت مقصد، ایمنی مسیرها، دسترسی‌ها و کیفیت خدمات اطمینان داشته باشد. نمی‌توان با چند تصویر زیبا و کمپین تبلیغاتی، جای خالی زیرساخت و خدمات آماده را پر کرد. بازگشت اعتماد، پیش از هر چیز به اطلاع‌رسانی شفاف و آمادگی واقعی مقاصد نیاز دارد. ازسوی‌دیگر گردشگری دریایی و ساحلی باید از حاشیه برنامه‌های توسعه خارج شود. دریا برای جنوب، تنها افقی آبی در انتهای نگاه مسافر نیست؛ بخشی از هویت، معیشت و حافظه مردمان این سرزمین است. نمی‌توان قرن‌ها با دریا زیست و در برنامه‌های توسعه، آن را به منظره‌ای برای تماشای گردشگران تقلیل داد. گردشگری دریایی، سفرهای جزیره‌ای، ورزش‌های آبی و گردشگری خوراک می‌توانند فرصت‌های تازه‌ای برای اشتغال و سرمایه‌گذاری ایجاد کنند؛ مشروط بر آنکه حفاظت از محیط‌زیست و حقوق جوامع محلی نیز در مرکز برنامه‌ریزی قرار گیرد. اکنون وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و دستگاه‌های اجرایی استان‌های جنوبی با مسئولیتی فراتر از بازگرداندن آمار سفر روبه‌رو هستند. تدوین برنامه‌ای مشترک برای ارزیابی خسارت‌ها، حمایت از فعالان آسیب‌دیده، بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تقویت گردشگری دریایی و بازاریابی یکپارچه، ضرورتی انکارناپذیر است. البته نمی‌توان برای جزایر هرمزگان، سواحل بوشهر، ظرفیت‌های تاریخی خوزستان و پهنه مکران نسخه‌ای یکسان پیچید؛ هر منطقه به نقشه راه متناسب با ظرفیت‌ها و محدودیت‌های خود نیاز دارد. 

در این میان یک واقعیت را نباید فراموش کرد؛ گردشگری با دستور اداری رونق نمی‌گیرد. سرمایه‌گذار به ثبات نیاز دارد، فعال محلی به حمایت واقعی و گردشگر به اعتماد. اگر این سه ضلع در کنار یکدیگر قرار نگیرند، برنامه‌ها نیز به مجموعه‌ای از وعده‌ها و اقدامات مقطعی تبدیل خواهند شد؛ همان چرخه‌ای که سال‌ها بخشی از فرصت‌های توسعه جنوب را به تعویق انداخته است. جنوب ایران نباید تنها در روزهای رونق سفر به یاد آورده شود و در روزهای بحران، بار سنگین آسیب‌ها را به‌تنهایی بر دوش بکشد. مردم این سرزمین سال‌هاست در کنار دریایی زندگی می‌کنند که ثروت و فرصت در دل خود دارد؛ اما سهم آنان از این ظرفیت نباید تنها تماشای رفت‌وآمد کشتی‌ها و مسافرانی باشد که می‌آیند و ‌می‌روند. پساجنگ نباید به معنای بازگشت گردشگری جنوب به نقطه پیش از بحران باشد؛ چراکه آن نقطه، خود سال‌ها نیازمند تغییر بود. جنوب، بیش از بازگشت گردشگران، به بازگشت فرصت‌ها نیاز دارد؛ به اینکه دریا از حاشیه نقشه‌های توسعه بیرون بیاید و مردم ساحل، سهم خود را از ثروتی که هر روز پیش چشمشان موج می‌زند، به دست آورند. شاید وقت آن رسیده باشد که به جنوب نه به‌عنوان انتهای نقشه، بلکه  به‌عنوان آغاز افقی تازه برای گردشگری ایران نگاه کنیم. 

انتهای پیام/

کد خبر 1405082602125
دبیر مهدی نورعلی

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha