از لالایی مادران تا نمدهای دست‌ساز؛ میراثی که هنوز نفس می‌کشد

مجتبی گهستونی، روزنامه‌نگار و دبیر سرویس نخبگان و سمن‌های میراث‌آریا در یادداشتی نوشت: همین لحظه که مشغول نوشتن این یادداشت هستم، روی یک قطعه نمد نشسته‌ام؛ زیراندازی که شاید در نگاه نخست چیزی جز محصولی ساده از پشم به نظر نرسد، اما اگر اندکی در گذشته و فرهنگ مردمان این سرزمین تأمل کنیم، درمی‌یابیم که نمد تنها یک دست‌ساخته کاربردی نیست؛ روایتگر مهارت، تجربه، زیست، خلاقیت و پیوند دیرینه انسان با طبیعت است. نمد، همانند لالایی‌هایی که مادران برای فرزندانشان زمزمه می‌کنند و آیین‌هایی که به پاسداشت آب و باران شکل گرفته‌اند، بخشی از حافظه زنده مردمان ایران است؛ حافظه‌ای که اگر برای حفظ و انتقال آن چاره‌اندیشی نکنیم، ممکن است به‌تدریج از زندگی روزمره ما کنار برود.

در سه دوره جشنواره مادران و پدران قصه‌گو که برگزارکنندگی آن را بر عهده داشتم، فرصت یافتم ده‌ها لالایی و آوازخوانی برای کودکان را از زبان راویان فرهنگ شفاهی بشنوم و ضبط کنم. تجربه‌ای ارزشمند که مرا بیش از گذشته با گستردگی و تنوع موسیقی مادرانه و فرهنگ شفاهی در میان اقوام ایرانی آشنا کرد. لالایی‌هایی به گویش بختیاری، شوشتری و دزفولی و حتی به زبان عربی که هرکدام جهان مستقلی از احساس، خاطره، آرزو، رنج، محبت و تجربه زیسته مردمان خود را در بر داشتند.

آنچه در این تجربه برایم اهمیت داشت، تنها زیبایی موسیقایی این نغمه‌ها نبود؛ بلکه محتوای فرهنگی و اجتماعی آن‌ها بود. در لابه‌لای بسیاری از این لالایی‌ها می‌توان نشانه‌هایی از زندگی روستایی و عشایری، مناسبات خانوادگی، باورهای محلی، طبیعت، آرزوهای مادران برای آینده فرزندان و حتی بخشی از تاریخ اجتماعی مناطق مختلف را پیدا کرد. لالایی‌ها در حقیقت نخستین پیوند کودک با زبان مادری، موسیقی، عاطفه و جهان فرهنگی پیرامونش هستند.

همین غنای فرهنگی و تنوع زبانی موجب شد بارها بر ضرورت تقویت نهادهای مسئول در زمینه شناسایی، ثبت، ضبط، پژوهش و تولید محتوای مرتبط با لالایی‌ها و آوازخوانی کودکان تأکید کنم. نباید اجازه دهیم این میراث ارزشمند صرفاً در خاطره نسل‌های سالخورده باقی بماند. لازم است صداهای مادران و پدران امروز، پیش از آنکه خاموش شوند، ثبت و مستندنگاری شوند؛ چراکه هر لالایی ممکن است حامل بخشی از هویت یک منطقه باشد که در هیچ کتاب رسمی و سند مکتوبی نمی‌توان مشابه آن را پیدا کرد.

از همین منظر، قرار گرفتن پرونده «سنت‌های گهواره‌گذاری و آوازخوانی لالایی برای نوزاد» در میان پرونده‌های مشترک ایران، تاجیکستان و ترکمنستان برای بررسی در یونسکو، اتفاقی قابل توجه است. این پرونده می‌تواند فرصتی برای معرفی یکی از عاطفی‌ترین و در عین حال ریشه‌دارترین جلوه‌های میراث ناملموس ایرانی باشد؛ میراثی که مرزهای جغرافیایی نمی‌شناسد و در میان ملت‌ها و جوامع مختلف، پیوندهای فرهنگی عمیقی ایجاد می‌کند.

اما از لالایی مادران که فاصله بگیریم، به نمدی می‌رسیم که اکنون زیرانداز من شده و بهانه‌ای برای پرداختن به یکی دیگر از جلوه‌های میراث ناملموس است. نمدمالی، هنری کهن و متکی بر شناخت دقیق پشم، آب، حرارت، فشار و مهارت دست است. در این هنر، برخلاف قالی‌بافی، تار و پودی در کار نیست؛ پشم با استفاده از آب و دیگر روش‌های سنتی و با مهارت و نیروی دست به هم پیوند می‌خورد و به محصولی منسجم تبدیل می‌شود.

نمد در زندگی مردمان بسیاری از مناطق ایران، به‌ویژه جوامع روستایی و عشایری، جایگاهی کاربردی و فرهنگی داشته است. از زیرانداز و پوشش گرفته تا وسایل مورد استفاده در زندگی روزمره، هر قطعه نمد حاصل دانش تجربی نسل‌هایی است که شیوه بهره‌گیری از مواد طبیعی را به‌خوبی می‌شناختند.

با این حال، نمدمالی نیز مانند بسیاری از هنرهای سنتی با چالش‌هایی روبه‌روست. کاهش شمار استادکاران، دشواری انتقال مهارت به نسل جوان، تغییر الگوی مصرف، محدود شدن بازار فروش و کم‌رنگ شدن جایگاه محصولات سنتی در زندگی امروز، ضرورت توجه جدی به احیای این هنر را دوچندان کرده است.

احیای نمدمالی نباید صرفاً به برگزاری چند نمایشگاه یا ثبت یک عنوان در فهرست میراث ناملموس محدود شود. باید برای آموزش نسل جدید، حمایت از استادکاران، ایجاد کارگاه‌های فعال، توسعه بازار محصولات، پیوند دادن این هنر با طراحی معاصر و استفاده از ظرفیت گردشگری فرهنگی برنامه‌ریزی کرد. استان‌هایی که هنوز استادکاران و حاملان این هنر را در اختیار دارند، باید پیشگام چنین برنامه‌هایی باشند.

در این میان، قرار گرفتن پرونده «نمدمالی سنتی» در دستور بررسی یونسکو با مشارکت هشت کشور ایران، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، مغولستان، تاجیکستان، ترکیه و ازبکستان، اهمیت همکاری‌های منطقه‌ای برای پاسداری از مهارت‌های مشترک را نشان می‌دهد. نمدمالی میراثی فراتر از مرزهای سیاسی است و ثبت مشترک آن می‌تواند زمینه‌ای برای تبادل تجربه، معرفی استادکاران و تقویت پیوندهای فرهنگی میان جوامع صاحب این هنر فراهم کند.

اما سومین پرونده، ما را از صدای مادران و مهارت دست نمدمالان به یکی از حیاتی‌ترین عناصر طبیعت می‌رساند؛ آب و باران.

آب در فرهنگ و تمدن ایران تنها یک عنصر طبیعی نبوده است. بسیاری از آیین‌ها، باورها، جشن‌ها و مناسبات اجتماعی ایرانیان با آب، بارندگی، حاصلخیزی زمین و امید به تداوم زندگی پیوند خورده‌اند. سرزمینی که بخش بزرگی از آن در اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار دارد، از دیرباز ارزش آب را به‌خوبی درک کرده و برای آن جایگاهی ویژه در فرهنگ و جهان‌بینی خود قائل بوده است.

تیرگان یکی از جلوه‌های برجسته این نگاه فرهنگی است؛ جشنی که در سنت ایرانی با آب، باران، برکت و آرزوی بارندگی پیوند دارد. در روایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای، تیرگان با داستان آرش کمانگیر و مرزگستری ایران نیز شناخته می‌شود و در برخی مناطق با آیین‌هایی مانند آب‌پاشی، شست‌وشو، بستن دست‌بندهای رنگی و سپردن آن‌ها به باد همراه بوده است.

تیرگان فرصتی است برای بازاندیشی درباره رابطه انسان ایرانی با آب است. در روزگاری که خشکسالی، کاهش منابع آبی، فرونشست زمین، تخریب تالاب‌ها و تغییرات اقلیمی به دغدغه‌های جدی کشور تبدیل شده‌اند، بازخوانی چنین آیین‌هایی می‌تواند یادآور ارزش حیاتی آب و مسئولیت جمعی ما در پاسداری از آن باشد.

پرونده «تیرگان؛ آیین پاسداشت آب و باران» نیز به‌صورت مشترک میان ایران و ارمنستان برای بررسی در یونسکو ارائه شده است. این اشتراک فرهنگی نشان می‌دهد که میراث ناملموس می‌تواند بستری برای گفت‌وگو و همگرایی ملت‌ها باشد؛ همان‌گونه که آب در زندگی انسان‌ها مرز نمی‌شناسد، آیین‌های مرتبط با آن نیز می‌توانند میان فرهنگ‌ها پیوند برقرار کنند.

اکنون هر سه موضوعی که به آن‌ها اشاره کردم، در آستانه رویدادی بین‌المللی قرار گرفته‌اند. بیست‌ویکمین نشست کمیته بین‌دولتی پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو قرار است از ۳۰ نوامبر تا ۵ دسامبر ۲۰۲۶، برابر با ۹ تا ۱۴ آذر ۱۴۰۵، در شهر شیامن چین برگزار شود. در این نشست، پرونده‌های متعددی از کشورهای مختلف جهان بررسی می‌شوند و ایران نیز با سه پرونده مشترک «سنت‌های گهواره‌گذاری و آوازخوانی لالایی برای نوزاد»، «نمدمالی سنتی» و «تیرگان؛ آیین پاسداشت آب و باران» در این رویداد حضور خواهد داشت.

این سه پرونده، اگرچه از نظر ماهیت و کارکرد تفاوت دارند، اما در یک نقطه به هم می‌رسند: هر سه روایتگر رابطه انسان با زندگی، طبیعت، خانواده و جامعه هستند. یکی از عاطفه مادرانه و انتقال زبان و فرهنگ سخن می‌گوید، دیگری مهارت و خلاقیت انسان در بهره‌گیری از طبیعت را بازتاب می‌دهد و سومی از ارزش آب و باران و پیوند دیرینه انسان با عناصر حیاتی طبیعت روایت می‌کند.

با این همه، باید یک نکته اساسی را فراموش نکنیم؛ ثبت جهانی پایان راه نیست، بلکه آغاز مسئولیتی بزرگ‌تر است. چه بسیار عناصر میراث ناملموسی که پس از ثبت ملی یا جهانی، همچنان با خطر فراموشی، انقطاع نسلی و کم‌رنگ شدن در زندگی جوامع محلی مواجه‌اند. ثبت زمانی ارزشمند خواهد بود که به پاسداری واقعی، آموزش، انتقال مهارت، مشارکت حاملان میراث و ایجاد فرصت‌های اقتصادی و فرهنگی برای جوامع صاحب آن منجر شود.

از این رو، امیدوارم حضور این سه پرونده در نشست شیامن صرفاً به کسب عنوان جهانی محدود نماند و زمینه‌ای برای توجه بیشتر به لالایی‌های مادران و پدران، حمایت از نمدمالان و احیای آیین‌های مرتبط با آب و باران فراهم کند.

ما در ایران سرزمینی زندگی می‌کنیم که هر گوشه آن صدایی، مهارتی، آیینی و روایتی برای عرضه به جهان دارد. کافی است پیش از آنکه این صداها خاموش شوند و مهارت‌ها از دست بروند، آن‌ها را بشنویم، ثبت کنیم، به نسل بعد بسپاریم و برای زنده نگه داشتنشان تلاش کنیم.

شاید روزی که کودکی با لالایی مادرش به خواب می‌رود، استادکاری تکه‌ای پشم را به نمد تبدیل می‌کند و مردمانی به امید باران آیین تیرگان را پاس می‌دارند، بیش از هر زمان دیگری به معنای واقعی میراث زنده نزدیک شده باشیم.

انتهای پیام/

کد خبر 1405082702138
دبیر محمد آوخ

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha