حفاظت از میراث ناملموس بدون مشارکت جوامع امکان‌پذیر نیست/ سنت‌ها، آیین‌ها و دانش‌های بومی سرمایه‌های زنده هویت ملی هستند

دانشیار گروه گردشگری پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری با تاکید بر ضرورت بازشناسی و صیانت از میراث‌فرهنگی ناملموس، این میراث را مجموعه‌ای از سنت‌ها، آیین‌ها، دانش‌ها، مهارت‌ها و شیوه‌های زیستی دانست که در بستر تاریخ شکل گرفته و از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته‌اند و نقشی بنیادین در تداوم هویت فرهنگی و انسجام اجتماعی جوامع ایفا می‌کنند.

بهار بیشمی، دانشیار گروه گردشگری پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری و نایب‌رئیس کمیته متناظر گردشگری و خدمات مرتبط، در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا با تشریح مفهوم میراث‌فرهنگی و تبیین جایگاه میراث ناملموس در منظومه هویت تاریخی و فرهنگی جوامع، اظهار کرد: میراث به معنای آن چیزی است که از گذشتگان و نیاکان به نسل‌های امروز به ارث رسیده و میراث‌فرهنگی بخشی از این سرمایه به‌جامانده از تاریخ است که ارزش‌های فرهنگی، تجربه‌های زیسته، دستاوردها و شیوه‌های زندگی ملت‌ها را در خود بازتاب می‌دهد.

وی با بیان اینکه میراث‌فرهنگی را نمی‌توان در محدوده اشیا، بناها و آثار تاریخی تعریف کرد، افزود: میراث‌فرهنگی مجموعه‌ای از داشته‌های ارزشمند یک ملت است که در بستر زندگی و تلاش نسل‌های گذشته شکل گرفته و در فرآیند انتقال بین‌نسلی به روزگار ما رسیده است. این میراث، افزون بر برخورداری از پیشینه تاریخی، حامل معنا، ارزش و پیام‌هایی است که شناخت آن‌ها به درک بهتر هویت و مسیر تاریخی جوامع کمک می‌کند.

بیشمی با تاکید بر اینکه قدمت به‌تنهایی معیار شناسایی یک اثر به‌عنوان میراث‌فرهنگی نیست، تصریح کرد: هر پدیده قدیمی الزاما میراث‌فرهنگی محسوب نمی‌شود؛ بلکه آنچه یک اثر یا پدیده را در این قلمرو قرار می‌دهد، ارزش فرهنگی، تاریخی، اجتماعی و هویتی آن و ضرورت حفاظت از آن به‌عنوان بخشی از سرمایه مشترک جامعه است.

میراث‌فرهنگی؛ از آثار ملموس تا سرمایه‌های زنده هویتی

این پژوهشگر حوزه گردشگری با اشاره به تحول نگرش جهانی نسبت به مفهوم میراث‌فرهنگی بیان کرد: در برداشت‌های سنتی، میراث فرهنگی عمدتا به آثار ملموس، از جمله بناهای تاریخی، محوطه‌ها، مجموعه‌های معماری و اشیای ارزشمند محدود می‌شد، اما به‌تدریج این شناخت شکل گرفت که بخش مهمی از هویت و حافظه تاریخی جوامع در پدیده‌هایی جریان دارد که ماهیت مادی ندارند، دیده نمی‌شوند و در زندگی روزمره مردم استمرار یافته‌اند.

وی ادامه داد: با گسترش این رویکرد، مفهوم میراث‌فرهنگی ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد و میراث ناملموس نیز به‌عنوان بخش جدایی‌ناپذیر از میراث بشری مورد توجه قرار گرفت. بر این اساس، میراث‌فرهنگی تنها به بناها و مجموعه اشیای تاریخی محدود نیست، بلکه سنت‌ها، بیان‌ها و نمودهای زنده فرهنگی را نیز دربرمی‌گیرد، عناصری که از نیاکان به ارث رسیده‌اند، در بستر زندگی اجتماعی تداوم یافته‌اند و به نسل‌های آینده منتقل می‌شوند.

بیشمی با اشاره به مصادیق میراث‌فرهنگی ناملموس گفت: سنت‌های شفاهی، هنرهای نمایشی، آداب و رسوم، آیین‌ها، جشن‌ها و مناسبت‌های جمعی، دانش‌ها و شیوه‌های مرتبط با طبیعت و جهان و همچنین مهارت‌های سنتی تولید صنایع‌دستی، از جمله جلوه‌های این میراث به شمار می‌روند.

میراث ناملموس؛ تداوم فرهنگ در بستر زندگی اجتماعی

دانشیار گروه گردشگری پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری با تشریح ماهیت میراث ناملموس اظهار کرد: میراث‌فرهنگی ناملموس به مجموعه‌ای از دانش‌ها، مهارت‌ها، رفتارها، سنت‌ها و فرایندهای فرهنگی اطلاق می‌شود که در گذر زمان شکل گرفته و از نسل‌های پیشین به نسل‌های بعدی انتقال یافته‌اند. بخشی از دارایی‌های فرهنگی بشر در قالب محصولات ملموس، مانند ساختمان‌ها و آثار هنری، نمود پیدا می‌کند اما بخش قابل‌توجهی از فرهنگ در قالب جلوه‌های ناملموسی همچون ترانه‌ها، موسیقی، رقص، نمایش، هنرهای سنتی، شیوه‌های آشپزی و جشنواره‌های فرهنگی استمرار دارد.

وی افزود: این عناصر اگرچه ماهیت فیزیکی و مادی ندارند، اما قابلیت ثبت، مستندسازی و انتقال دارند و می‌توان آن‌ها را از طریق ابزارها، وسایل و بسترهایی که در شکل‌گیری و اجرای آن‌ها نقش دارند، تجربه و بازشناسی کرد. اهمیت این میراث در آن است که برخلاف بسیاری از آثار مادی، حیات و استمرار آن‌ها به حضور و مشارکت انسان‌ها و پویایی جوامع وابسته است.

بیشمی با اشاره به ویژگی‌های مورد تاکید یونسکو در حوزه میراث‌فرهنگی ناملموس خاطرنشان کرد: این میراث بازتاب‌دهنده سنت‌های به‌جامانده از گذشته نیست، بلکه فرهنگ زنده جوامع شهری و روستایی معاصر و گروه‌های مختلف اجتماعی و فرهنگی را نیز دربرمی‌گیرد. به بیان دیگر، میراث ناملموس پدیده‌ای ایستا و متعلق به یک دوره تاریخی مشخص نیست، بلکه در بستر زندگی اجتماعی استمرار می‌یابد و متناسب با محیط و شرایط هر جامعه، در فرآیند انتقال بین‌نسلی تکامل پیدا می‌کند.

وی یکی دیگر از ویژگی‌های اساسی میراث ناملموس را نقش آن در تقویت انسجام اجتماعی و هویت جمعی دانست و گفت: این میراث با ایجاد پیوند میان نسل‌ها و گروه‌های اجتماعی، احساس تعلق، هویت و مسئولیت‌پذیری را در افراد تقویت می‌کند و زمینه‌ساز آن می‌شود که اعضای یک جامعه خود را بخشی از یک گروه فرهنگی و در مقیاسی گسترده‌تر، بخشی از یک ملت بدانند.

جامعه؛ محور اصلی شناسایی و پاسداری از میراث ناملموس

نایب‌رئیس کمیته متناظر گردشگری و خدمات مرتبط با تأکید بر اینکه ارزش میراث ناملموس صرفا با معیارهای استثنایی یا خاص بودن آن سنجیده نمی‌شود، اظهار کرد: اهمیت این میراث بیش از هر چیز به جایگاه آن در زندگی جوامع و استمرار انتقال دانش، مهارت‌ها، سنت‌ها و آداب و رسوم وابسته است. میراث ناملموس در بستر اجتماعی شکل می‌گیرد، با مشارکت مردم تداوم پیدا می‌کند و حیات آن به انتقال مستمر میان نسل‌ها و حتی میان جوامع مختلف وابسته است.

بیشمی تصریح کرد: یکی از اصول بنیادین در شناسایی میراث فرهنگی ناملموس، به‌رسمیت‌شناختن آن از سوی جوامع، گروه‌ها و افرادی است که این میراث را پدید آورده، حفظ کرده و به نسل‌های بعدی منتقل می‌کنند. بنابراین، هیچ عنصر فرهنگی را نمی‌توان بدون توجه به شناخت، پذیرش و نقش جامعه حامل آن، به‌درستی به‌عنوان میراث ناملموس معرفی کرد؛ چراکه صاحبان اصلی این میراث، همان مردمانی هستند که آن را در زندگی خود حفظ و بازتولید می‌کنند.

وی افزود: بر همین اساس، شناسایی و معرفی میراث ناملموس نیازمند بررسی ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی و تاریخی هر پدیده و توجه به جایگاه آن در میان جامعه حامل است. پس از احراز شرایط و طی فرآیندهای مربوط، عناصر واجد ارزش می‌توانند در فهرست‌های ملی یا بین‌المللی میراث فرهنگی به ثبت برسند.

صیانت از میراث‌ناملموس؛ مسئولیتی در برابر نسل‌های آینده

این پژوهشگر حوزه گردشگری با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی شهرهای ایران بیان کرد: شهرهای مختلف کشور به دلیل برخورداری از پیشینه تمدنی، تنوع فرهنگی و استمرار سنت‌ها و شیوه‌های زندگی بومی، گنجینه‌ای ارزشمند از میراث‌فرهنگی ناملموس را در خود جای داده‌اند. بخشی از این داشته‌ها در فهرست‌های ملی و شماری نیز در فهرست‌های مرتبط یونسکو به ثبت رسیده‌اند که این موضوع ضرورت توجه نظام‌مند به شناسایی، مستندسازی، حفاظت و معرفی آن‌ها را دوچندان می‌کند.

بیشمی با تاکید بر ضرورت انتقال میراث فرهنگی به نسل‌های آینده خاطرنشان کرد: شناخت میراث، نخستین گام برای حفاظت از آن است. این سرمایه‌ها حاصل تجربه تاریخی و زیست فرهنگی نسل‌های گذشته‌اند که تا روزگار ما استمرار یافته‌اند و حامل پیام‌هایی از تاریخ، هویت و جهان‌بینی پیشینیان هستند. ازاین‌رو، مسئولیت نسل امروز تنها به شناخت و بهره‌مندی از این داشته‌ها محدود نمی‌شود، بلکه باید زمینه انتقال صحیح و پایدار آن‌ها به نسل‌های آینده نیز فراهم شود.

وی در پایان با اشاره به نقش یونسکو در صیانت از میراث‌فرهنگی جهان گفت: یونسکو با شناسایی و ثبت عناصر ارزشمند میراث‌فرهنگی، به معرفی ظرفیت‌های فرهنگی ملت‌ها در سطح بین‌المللی و تقویت توجه جهانی به حفاظت از این سرمایه‌ها کمک می‌کند. با این حال، پاسداری مؤثر از میراث ناملموس پیش از هر چیز به مشارکت و همراهی جوامع حامل، آگاهی عمومی، انتقال دانش و مهارت‌ها و فراهم‌کردن زمینه استمرار آن‌ها در زندگی نسل‌های امروز و فردا وابسته است.

انتهای پیام/

کد خبر 1405082702141
دبیر مهدی نورعلی

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha