سیدمحمدجواد عرفان فر در گفتوگو با خبرنگار میراثآریا اظهار کرد: وقتی از یزد سخن میگوییم، معمولاً نخست به بادگیرها، قناتها، بافت تاریخی، خانههای خشتی و بناهای ارزشمند آن توجه میکنیم؛ اما در پس این میراث ملموس، مجموعهای از دانشها، آیینها و تجربههای انسانی قرار دارد که به این بناها معنا بخشیده است. یزد را نمیتوان فقط در دیوارهای خشتی و کوچههای تاریخی آن خلاصه کرد؛ بخش مهمی از هویت این سرزمین در شیوه زندگی، باورها و رفتار اجتماعی مردم آن جریان دارد.
او افزود: میراث ناملموس یزد، روایت انسانهایی است که در دل کویر، مفهوم آب، قناعت، همیاری و مسئولیت اجتماعی را به فرهنگ عمومی تبدیل کردند. دانش حفر و نگهداری قنات، شیوههای سنتی بهرهبرداری از آب، تقسیم عادلانه منابع، معماری سازگار با اقلیم، آیینهای مذهبی و سنتهای همسایگی، همگی نشان میدهند که فرهنگ یزد در تعامل عمیق با طبیعت و محدودیتهای محیطی شکل گرفته است.
این پژوهشگر با اشاره به تنوع آیینی و فرهنگی استان یزد تصریح کرد: آیینهای مرتبط با محرم و دیگر مناسبتهای مذهبی، روضهخوانیهای سنتی، نخلبرداری، تعزیه، سقاخانهها، وقف و اطعام عمومی، تنها مراسمی مناسکی نیستند؛ بلکه شبکهای از همبستگی اجتماعی را ایجاد میکنند. در بسیاری از محلهها و روستاهای یزد، این آیینها همچنان با مشارکت خانوادهها، هیئتها، خیران، خادمان و نسلهای مختلف برگزار میشوند و به همین دلیل، کارکرد اجتماعی آنها فراتر از یک برنامه مناسبتی است.
عرفان فر ادامه داد: فرهنگ وقف در یزد نیز بخشی مهم از میراث ناملموس این استان است. وقف فقط یک سند یا موقوفه نیست؛ بلکه اندیشهای اجتماعی و اخلاقی است که در طول تاریخ، برای تامین آب، روشنایی، آموزش، درمان، اطعام، برگزاری آیینها و پشتیبانی از نیازمندان به کار گرفته شده است. اگر بخواهیم میراث وقف را بهدرستی معرفی کنیم، باید علاوه بر بناها و اسناد، نیت واقفان، شیوه مشارکت مردم و آثار اجتماعی موقوفات را نیز روایت کنیم.
او زبان و گویشهای محلی را از مهمترین حاملان حافظه فرهنگی مردم یزد دانست و گفت: گویش یزدی، واژههای ویژه، ضربالمثلها، قصهها، لالاییها و شیوههای گفتوگوی مردم، بخشی از تاریخ شفاهی استان را در خود حفظ کردهاند. بسیاری از واژهها و تعبیرهای محلی، رابطه مردم با آب، کشاورزی، کار، خانواده، خویشاوندی و مناسبات اجتماعی را بازتاب میدهند. از دست رفتن این واژهها، فقط کمشدن چند اصطلاح از زبان روزمره نیست؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی و شیوه نگاه مردم به جهان را نیز تهدید میکند.
این نویسنده و روزنامهنگار یزدی، مهارتهای سنتی را بخش دیگری از میراث زنده استان دانست و بیان کرد: زیلوبافی میبد، ترمهبافی، شعربافی، داراییبافی، کاربافی، سفالگری، حصیربافی، سبدبافی، آهنگری سنتی، شیرینیپزی و تهیه خوراکهای بومی، حاصل پیوند مهارت، ذوق، تجربه و اقتصاد خانوادگی هستند. این هنرها زمانی زنده میمانند که در کارگاه، خانه و بازار حضور داشته باشند و نسل جوان بتواند آنها را نه فقط به عنوان نمادهای موزهای، بلکه به عنوان حرفهای dignified و قابل استمرار تجربه کند.
او با اشاره به خوراکهای محلی یزد گفت: غذاهایی مانند آش شولی، قیمه یزدی، انواع نانهای محلی، شیرینیهای سنتی و شیوههای نگهداری و فرآوری مواد غذایی، بخشی از دانش بومی مردم برای سازگاری با اقلیم و مدیریت منابع بودهاند. معرفی این خوراکها در گردشگری باید با روایت مواد اولیه، شیوه پخت، نقش خانوادهها و مناسبات اجتماعی مرتبط با آنها همراه باشد؛ زیرا عرضه یک غذای محلی بدون معرفی ریشه فرهنگی آن، میراث را به یک محصول مصرفی تقلیل میدهد.
عرفان فر با تاکید بر نقش زنان در تداوم میراث ناملموس یزد اظهار کرد: بخش بزرگی از میراث شفاهی، خوراک، آیینهای خانوادگی، هنرهای دستی، شیوههای تربیتی و دانشهای مربوط به خانه و معیشت، به وسیله زنان حفظ و منتقل شده است. با این حال، در بسیاری از روایتهای رسمی، سهم زنان و استادکاران گمنام کمتر دیده شده است. مستندسازی میراث ناملموس باید صدای زنان، سالمندان، صنعتگران، روضهخوانان، کشاورزان، مقنیان، آشپزان محلی و دیگر حاملان واقعی این میراث را ثبت و منعکس کند.
او گردشگری فرهنگی را فرصتی مهم برای پاسداری از میراث ناملموس دانست و افزود: گردشگری زمانی میتواند به تداوم میراث کمک کند که از سطح بازدید از بناها فراتر برود و به تجربه فرهنگ زنده مردم منجر شود. گردشگر باید بتواند با روایت یک محله، شیوه کار یک استادکار، داستان یک قنات، آیینهای مردم، خوراک محلی و زبان و ادبیات منطقه آشنا شود؛ البته این معرفی باید با رضایت جامعه محلی، حفظ شأن حاملان میراث و سهم واقعی آنان از منافع اقتصادی همراه باشد.
این پژوهشگر هشدار داد: خطر اصلی آن است که میراث ناملموس یزد در فرآیند تجاریسازی، به اجرای کوتاه، تزئینی و تکراری برای گردشگران تبدیل شود. چنانچه آیینها از بستر اجتماعی خود جدا شوند و صرفاً برای عکسگرفتن یا فروش بستههای گردشگری بازنمایی شوند، بخش مهمی از معنا و اصالت خود را از دست میدهند. جامعه محلی نباید تنها مجری برنامههای گردشگری باشد؛ بلکه باید در شناسایی، روایت، تصمیمگیری، مدیریت و بهرهمندی اقتصادی از میراث خود نقش اصلی داشته باشد.
عرفان فر ، آموزش و رسانه را دو ابزار اساسی برای انتقال میراث ناملموس دانست و گفت: مدارس و دانشگاههای یزد میتوانند با اجرای طرحهای تاریخ شفاهی، ثبت روایتهای سالمندان، آموزش مهارتهای بومی و معرفی قهرمانان فرهنگی هر محله، نسل جدید را با ریشههای خود پیوند دهند. رسانهها نیز باید از گزارشهای مناسبتی و معرفی سطحی فراتر بروند و به سراغ روایتهای انسانی، پروندههای پژوهشی، مستندهای کوتاه و معرفی حاملان میراث بروند.
او پیشنهاد کرد: برای هر شهرستان و حتی هر محله یزد، «اطلس میراث ناملموس» تهیه شود؛ اطلسهایی که در آن آیینها، گویشها، مهارتها، خوراکها، قصهها، موسیقیها، دانشهای بومی، استادکاران و مکانهای مرتبط با میراث ثبت شوند. این اطلاعات باید به زبان ساده و در قالبهای گوناگون، از کتاب و آرشیو صوتی و تصویری تا پایگاههای دیجیتال و محتوای گردشگری، در اختیار مردم و پژوهشگران قرار گیرد.
نویسنده و پژوهشگر یزدی خاطرنشان کرد: ثبت ملی یا جهانی یک عنصر فرهنگی، پایان راه نیست؛ بلکه آغاز مسئولیت است. پس از ثبت، باید برای آموزش، حمایت مالی، انتقال بیننسلی، ایجاد بازار منصفانه، بیمه و توانمندسازی حاملان میراث برنامه داشت. میراثی که در زندگی مردم حضور نداشته باشد، حتی اگر در فهرستهای رسمی ثبت شده باشد، در معرض فراموشی قرار دارد.
عرفان فر در پایان گفت: میراث ناملموس یزد، درسنامهای از زندگی در کویر و نمونهای از توانایی انسان ایرانی برای ساختن جامعهای مبتنی بر همیاری، قناعت، خلاقیت و احترام به طبیعت است. پاسداری از این میراث به معنای بازگشت صرف به گذشته نیست؛ بلکه به معنای استفاده هوشمندانه از تجربه گذشتگان برای ساختن آیندهای انسانیتر، پایدارتر و برخوردار از هویت است. یزد زمانی میتواند میراث خود را به نسلهای آینده بسپارد که مردم امروز، بهویژه جوانان، خود را نه تماشاگر، بلکه صاحب و ادامهدهنده این میراث بدانند.
انتهای پیام/
نظر شما