لالایی؛ میراثی به وسعت آغوش مادران؛ از سنت خانوادگی تا میراث جهانی/ چرا لالایی‌ها فقط برای خواباندن کودکان نیستند؟

لالایی‌ها از معدود جلوه‌های میراث‌فرهنگی هستند که در عین سادگی، لایه‌های متعددی از هویت و زندگی اجتماعی جوامع را در خود جای داده‌اند؛ از موسیقی و زبان و ادبیات شفاهی گرفته تا شیوه‌های تربیت کودک، پیوندهای عاطفی و باورهای فرهنگی. پرونده «لالایی و سنت‌های آوازخوانی برای کودکان» که برای ثبت‌جهانی به یونسکو ارسال شده، بار دیگر توجه‌ها را به اهمیت این سنت کهن و ضرورت انتقال آن به نسل‌های آینده جلب کرده است؛ سنتی که به گفته فریده مجیدی خامنه، رئیس پژوهشکده مردم‌شناسی و عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، بخشی از حافظه شفاهی و هویت فرهنگی جوامع به شمار می‌رود.

میراث‌آریا - شانلی عبادیان: لالایی‌ها شاید نخستین موسیقی‌هایی باشند که انسان در زندگی خود می‌شنود؛ نغمه‌هایی ساده که از آغوش مادر آغاز می‌شوند، اما در لایه‌های عمیق‌تر خود، حامل تاریخ، فرهنگ، زبان، باورها و خاطره جمعی یک جامعه‌اند. هر لالایی، فراتر از آهنگی برای به خواب بردن کودک، روایتی از زندگی مردمان یک سرزمین است؛ روایتی که نسل به نسل و سینه به سینه منتقل شده و بخشی از حافظه شفاهی جوامع را شکل داده است. اکنون قرار است پرونده «لالایی و سنت‌های آوازخوانی برای کودکان» به صورت مشترک با کشور ترکمنستان در بیست‌ویکمین نشست کمیته بین ‌دولتی پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو که از ۳۰ نوامبر تا پنج دسامبر ۲۰۲۶ (۹ تا ۱۴ آذر ۱۴۰۵) در چین برگزار می‌شود، برای ثبت‌جهانی بررسی شود؛ اقدامی که می‌تواند فرصتی تازه برای معرفی یکی از قدیمی‌ترین و در عین حال زنده‌ترین جلوه‌های میراث ناملموس فرهنگی ایران فراهم کند.
اهمیت این پرونده را باید فراتر از ثبت یک گونه موسیقایی در فهرست میراث جهانی جست‌وجو کرد؛ چراکه لالایی‌ها در فرهنگ‌های مختلف، با ساختار خانواده، شیوه‌های تربیت کودک، روابط عاطفی، آیین‌های اجتماعی و حتی جغرافیای فرهنگی هر منطقه پیوند خورده‌اند. به همین دلیل، شناخت و مستندسازی آن‌ها به معنای توجه به بخشی از زندگی روزمره مردمانی است که تجربه‌ها، آرزوها، نگرانی‌ها و جهان‌بینی خود را در قالب آوازهایی ساده به کودکان منتقل کرده‌اند.

آواز گهواره؛ نخستین نغمه آرامش در زندگی کودک/ لالایی؛ پلی میان کودک و فرهنگ جامعه

فریده مجیدی خامنه، رئیس پژوهشکده مردم‌شناسی و عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا درباره جایگاه لالایی‌ها معتقد است که این نغمه‌ها را نباید صرفا آوازهایی ایرانی برای خواباندن کودکان دانست.

به گفته او، لالایی در برخی از فرهنگ‌ها با عنوان «آواز گهواره» شناخته می‌شود؛ نوعی قطعه موسیقایی منظم که با تکرارهای فراوان و الگوهای آهنگین، زیبایی حاصل از هماهنگی را پدید می‌آورد و به‌تدریج کودک را به آرامش و خواب دعوت می‌کند. این آواز هم‌زمان با تکان دادن گهواره و آرام گرفتن نوزاد اجرا می‌شود و از همین طریق، میان موسیقی، احساس امنیت و پیوند عاطفی مادر و کودک ارتباط برقرار می‌کند.

به گفته این پژوهشگر، لالایی در برخی جوامع حتی ابزاری برای انتقال دانش به نوزاد و کودک نیز به شمار می‌رود و از طریق آن، سنت‌های شفاهی و آیین‌های جامعه به نسل تازه معرفی می‌شوند. در این میان، لالایی اغلب با حفظ توجه به کودک، تنظیم حالات برانگیختگی و ایجاد الگوی خواب همراه است. هرچند ماهیت روایی و فرهنگی این آوازها قابل توجه است، مهم‌ترین کارکرد آن‌ها همچنان ایجاد آرامش، تقویت احساس امنیت و شکل‌دادن به نخستین تجربه‌های عاطفی کودک در ارتباط با جهان پیرامون است.

مجیدی خامنه با اشاره به اینکه لالایی‌ها در فرهنگ‌های مختلف کارکردها و اهداف متفاوتی دارند، بر نقش آن‌ها در انتقال سنت‌های شفاهی تاکید می‌کند و ادامه می‌دهد: در برخی جوامع، این آوازها برای انتقال دانش به نوزاد به کار می‌روند و مادر از طریق آن‌ها، کودک را با سنت‌های شفاهی و آیین‌های جامعه خود آشنا می‌کند. در چنین شرایطی، لالایی تنها وسیله‌ای برای خواباندن کودک نیست، بلکه بخشی از فرایند جامعه‌پذیری و آشنایی او با محیط فرهنگی پیرامونش محسوب می‌شود.

لالایی‌های ایرانی چه تفاوت‌هایی با سایر کشورها دارند؟/ لالایی ایرانی؛ موسیقی، زبان و حافظه فرهنگی

لالایی‌های ایرانی نیز در کنار اشتراکات خود با نمونه‌های دیگر فرهنگ‌ها، ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را از نظر موسیقایی و محتوایی متمایز می‌کند.
به گفته رئیس پژوهشکده مردم‌شناسی بررسی‌های تطبیقی لالایی‌های ایران با نمونه‌های فرانسوی، روسی، عربی و دیگر فرهنگ‌ها، از وجود تفاوت‌هایی در ریتم و موسیقی، مضامین، واژگان و ساختارهای زبانی حکایت دارد.

مجیدی خامنه در اینباره توضیح می‌دهد: یکی از ویژگی‌های لالایی‌های ایرانی، مضامین پرتکراری هستند که ممکن است در لالایی‌های دیگر نقاط جهان به همین شکل دیده نشود؛ از جمله اشاره به افراد و مظاهری که در فرهنگ ایران مقدس شمرده می‌شوند یا تکرار جمله‌ بابات رفته، که نشانه اندوه مادر از جدایی و فراق همسر است.

واژگان پرتکرار نیز ممکن است در فرهنگ ایران معنا و بار فرهنگی متفاوتی داشته باشند و در فرهنگ کشورهای دیگر به همان شکل تکرار نشوند.

از دیگر ویژگی‌های این لالایی‌ها، تکرار آوایی و حضور الگوهای مشخص در آغاز مصرع‌های شعر است؛ الگویی که می‌تواند با ساختار زبان کودک هماهنگ باشد. تکرار ضمایر ملکی مانند گلم، پسرم، دخترم، باغ بهشتم، همدمم و جانم نیز از جلوه‌های زبانی و عاطفی این آوازهاست که ارتباط نزدیک مادر و فرزند را در متن لالایی بازتاب می‌دهد.

این ویژگی‌ها نشان می‌دهد که لالایی‌ها را نمی‌توان صرفا از منظر موسیقی بررسی کرد. آن‌ها در عین برخورداری از ساختار آهنگین و ادبی، حامل نشانه‌هایی از فرهنگ، باورها و مناسبات اجتماعی هستند؛ نشانه‌هایی که در طول زمان شکل گرفته و به بخشی از هویت فرهنگی هر جامعه تبدیل شده‌اند.

مادران چگونه در گهواره بذرهای فرهنگی را در دهن کودکان می‌کارند؟

لالایی‌ها از جمله میراث‌هایی هستند که بخش مهمی از حیات فرهنگی آن‌ها خارج از ساختارهای رسمی آموزشی و از طریق تجربه روزمره خانواده‌ها استمرار یافته است. قصه‌های شبانه، ترانه‌ها، آیین‌های خانوادگی، بازی‌های کودکانه و حتی شیوه تعامل روزمره مادران و زنان خانواده با کودکان، همگی می‌توانند زمینه انتقال این میراث را فراهم کنند.

در این میان، نقش زنان و مادران در حفظ و انتقال لالایی‌ها برجسته است. آن‌ها با تکرار آوازهایی که خود از نسل‌های پیشین آموخته‌اند، بخشی از تجربه فرهنگی خانواده را به فرزندان منتقل می‌کنند. این فرایند، به‌تدریج احساس تعلق و درک خویشتن فرهنگی را در کودک شکل می‌دهد و او را با مجموعه‌ای از واژگان، روایت‌ها، ارزش‌ها و انتظارات جامعه آشنا می‌کند.

مجیدی خامنه در توضیح جایگاه حافظه شفاهی در انتقال فرهنگ، لالایی‌ها را نمونه‌ای از شیوه‌های زنده انتقال میراث میان نسل‌ها می‌داند و در مثال گفته خود به سیستان و بلوچستان اشاره می‌کند که از طریق لالایی‌ها یا به زبان محلی لیلوها یا آییکه‌ها و ترانه‌های کار، مقام‌ها و فرم‌های موسیقیایی مانند لیکو، ذهیروک، موته یا مویه‌ها، قصه‌های شبانه، مدیریت خانواده، اجرای مراسم آیینی و حتی نحوه تعامل روزمره، زنان بذرهای هویت فرهنگی را در ذهن و قلب کودکان می‌کارند.

به اعتقاد او، این انتقال شفاهی و عملی دانش که اغلب خارج از مدارس رسمی و ساختارهای مکتوب اتفاق می‌افتد زیربنای مستحکمی برای احساس تعلق و درک خویشتن فرهنگی ایجاد می‌کند.

مهارت‌ها، هنرها و دانش بومی که حاصل تجربه زیسته نسل‌های پیشین است، از طریق مادران و زنان با تجربه خانواده به نسل‌های بعدی منتقل می‌شود و پلی میان گذشته و آینده ایجاد می‌کنند. در این میان، مادران با ابتکار خود، میراث فرهنگی را از حالتی صرفا گذشته‌نگر خارج کرده و به تجربه‌ای زنده و پویا تبدیل می‌کنند.

از این منظر، لالایی‌ها نه‌تنها بازتاب‌دهنده رابطه مادر و کودک، بلکه انعکاس‌دهنده انتظارات جامعه از کودک نیز هستند؛ انتظاراتی که در متن آوازها و روایت‌های کوتاه و تکرارشونده جای می‌گیرند. کودک پیش از آنکه بتواند معنای واژه‌ها را به‌طور کامل درک کند، با آهنگ زبان، تکرار آواها و فضای عاطفی این نغمه‌ها آشنا می‌شود و نخستین ارتباط‌های خود را با فرهنگ و زبان پیرامونش شکل می‌دهد، از همین رو یکی از شیوه‌های انتقال فرهنگ، از طریق لالایی‌ها انجام می‌شود.

تنوع جغرافیایی؛ یک میراث با روایت‌های گوناگون

یکی از ظرفیت‌های مهم پرونده لالایی‌ها، تنوع گسترده این سنت در مناطق مختلف ایران است. هرچند لالایی‌ها در سراسر کشور از جایگاه فرهنگی مشترکی برخوردارند، اما شیوه اجرا، ساختار موسیقایی، زبان، مضمون و حتی نوع روایت آن‌ها می‌تواند با توجه به شرایط جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی هر منطقه متفاوت باشد.

در برخی مناطق، لالایی‌ها با گویش‌ها و زبان‌های محلی اجرا می‌شوند و در برخی دیگر، عناصر موسیقایی و واژگانی خاصی دارند که از محیط زندگی و فرهنگ بومی تاثیر پذیرفته است. این تفاوت‌ها در کنار اشتراکات موجود، تصویری متنوع از فرهنگ لالایی‌خوانی در ایران ارائه می‌کند.

به باور رئیس پژوهشکده مردم‌شناسی، برای شناخت دقیق این تنوع، لازم است تمام مناطق ایران از منظر لالایی مورد بررسی قرار گیرند تا تفاوت‌ها و اشتراکات آن‌ها مشخص شود.

او تاکید می‌کند که مناطق مختلف کشور، با توجه به بافت اجتماعی، اقتصاد، معیشت، محیط زیست، جغرافیا، فرهنگ و گویش‌های محلی، شیوه‌های متفاوتی برای سرایش لالایی دارند؛ با این حال، وجوه اشتراک قابل توجهی نیز در میان آن‌ها دیده می‌شود.

این موضوع اهمیت مستندسازی و گردآوری لالایی‌های محلی را دوچندان می‌کند؛ زیرا بخشی از این آوازها ممکن است تنها در حافظه شفاهی افراد باقی مانده باشند و با از میان رفتن نسل‌های حامل این سنت، امکان ثبت و بازیابی آن‌ها نیز کاهش یابد. از همین رو، توجه به لالایی‌های مناطق مختلف، نه‌تنها برای شناخت موسیقی و ادبیات عامه، بلکه برای حفظ زبان‌ها و گویش‌های محلی و مستندسازی تاریخ اجتماعی جوامع اهمیت دارد.

لالایی و تاثیر آن بر رشد کودک؛ پیوندی میان زیست‌شناسی، فرهنگ، تاب‌آوری و سلامت

کارکرد لالایی‌ها تنها به حوزه فرهنگ و مردم‌شناسی محدود نمی‌شود و یکی از ابعاد مهم آن‌ها ارتباطشان با کیفیت خواب و تاثیر این فرایند بر رشد و آینده کودکان است که پژوهش‌های مختلف در حوزه سلامت جسمی و روانی کودکان به این موضوع پرداخته‌اند. 

به گفته مجیدی خامنه خواب فرایندی زیستی و روانی ـ اجتماعی است که تحت تاثیر تعامل پیچیده ریتم‌های بیولوژیکی، از جمله مکانیسم‌های هموستاتیک خواب، عوامل کرونوبیولوژیک، فرزندپروری و خلق‌وخو قرار دارد، و در عین حال ساختار خانواده، ارزش‌های خاص فرهنگی و باورها، عناصری هستند که بر بوم‌شناسی خواب کودک تاثیر می‌گذارند. 

رئیس پژوهشکده مردم‌شناسی درباره اهمیت ارتباط این سنت با تاب‌آوری و رشد آینده کودکان، به پژوهش‌هایی درباره کاربرد لالایی‌ها و تاثیر آن‌ها بر کودکان بیمار یا نوزادان نارس اشاره می‌کند و می‌گوید: نتایج پژوهش‌هایی که تاثیر آواز لالایی را بر شاخص‌های فیزیولوژیک، از جمله میزان اشباع اکسیژن خون نوزادان، بررسی کرده‌اند، نشان می‌دهد که لالایی‌ها علاوه بر ارزش فرهنگی و عاطفی، ظرفیت بررسی و مطالعه در حوزه سلامت و مراقبت از کودک را نیز دارند.

او با تاکید بر این موضوع، یادآور می‌شود که در سال‌های اخیر، تغییرات جمعیتی و فرهنگی در کشورهای مختلف، متخصصان سلامت و پژوهشگران را به بررسی تفاوت‌های فرهنگی در الگوهای خواب کودکان سوق داده است. نگرش‌ها و باورهای خانواده‌ها درباره خواب، ارزش‌های فرهنگی و شیوه‌های مراقبت از کودک می‌توانند بر کیفیت و الگوی خواب نوزادان و کودکان تاثیرگذار باشند.

از این منظر، بررسی رفتار خواب کودکان در زیرساخت‌های فرهنگی گوناگون، تنها امکان شناخت تفاوت‌های فردی و فرهنگی را فراهم نمی‌کند، بلکه می‌تواند به درک بهتر مزایا و پیامدهای احتمالی شیوه‌های مختلف فرهنگی مرتبط با خواب نیز منجر شود. در این میان، لالایی‌ها و آیین‌های همراه با آن، به‌عنوان بخشی از شیوه‌های مراقبت و آرام‌سازی کودک، جایگاه قابل توجهی دارند.

در واقع، آواز مادر برای کودک تنها یک تجربه شنیداری نیست؛ بلکه در بستر تماس عاطفی، نزدیکی جسمانی و احساس امنیت شکل می‌گیرد. صدای آشنای مادر، ریتم تکرارشونده و فضای آرام اجرای لالایی، مجموعه‌ای از تجربه‌های حسی و عاطفی را برای کودک فراهم می‌کند که در کنار سایر عوامل مراقبتی، در تجربه آرامش او نقش دارد.

از این منظر، لالایی را می‌توان در نقطه تلاقی فرهنگ، موسیقی، روان‌شناسی و مطالعات رشد کودک بررسی کرد؛ میراثی که همزمان با انتقال ارزش‌ها و روایت‌های فرهنگی، با یکی از بنیادی‌ترین نیازهای دوران کودکی، یعنی آرامش و امنیت عاطفی، ارتباط دارد.

زندگی مدرن و خطر فراموشی نغمه‌های قدیمی/ شیوه‌های مجازی تهی از تجربه‌های حسی و عاطفی مادرانه

با وجود جایگاه عمیق لالایی‌ها در فرهنگ خانواده، تغییر سبک زندگی و مناسبات اجتماعی در سال‌های اخیر، بر شیوه انتقال این سنت تاثیر گذاشته است. افزایش درگیری‌های شغلی و تحصیلی مادران، خستگی ناشی از فعالیت‌های روزانه، تغییر ساختار خانواده و گسترش ابزارهای ارتباطی و سرگرمی‌های دیجیتال، از جمله عواملی هستند که می‌توانند فرصت و زمینه اجرای لالایی‌های سنتی را محدود کنند.

مجیدی خامنه معتقد است مادران امروزی به دلایل گوناگون، از جمله مشغله‌های کاری و تحصیلی، خستگی پس از فعالیت‌های روزانه و تغییر ساختارهای فرهنگی و اجتماعی، کمتر از گذشته به شکل مطلوب از لالایی‌های سنتی استفاده می‌کنند. در نتیجه، گاهی موسیقی‌های آماده و محصولات تجاری یا شبکه‌های مجازی جایگزین آواز زنده مادر برای کودک می‌شوند.

او در عین حال بر تفاوت ماهوی این دو تجربه تاکید می‌کند؛ چراکه لالایی خواندن مادر برای کودک، صرفا پخش یک قطعه موسیقی نیست، بلکه با رابطه عاطفی و جسمانی میان آن دو همراه است. در آغوش گرفتن کودک، تماس دست مادر با بدن او، شنیدن صدای آشنای مادر و احساس نزدیکی به او، مجموعه‌ای از تجربه‌های حسی و عاطفی را ایجاد می‌کند که در استفاده از موسیقی‌های ضبط‌شده یا محصولات مجازی به همان شکل وجود ندارد. البته این به معنای نادیده گرفتن ظرفیت رسانه‌ها و فناوری‌های جدید نیست.

به گفته این پژوهشگر، رسانه‌ها، هنرمندان، چهره‌های شناخته‌شده و افراد تاثیرگذار اجتماعی می‌توانند در تشویق والدین به لالایی‌خوانی نقش داشته باشند. همچنین تبلیغات، برنامه‌های تلویزیونی، زیرنویس‌ها و معرفی قابلیت‌های لالایی در تربیت و تاب‌آوری کودکان می‌توانند به افزایش توجه عمومی به این سنت کمک کنند.

در چنین شرایطی، احیای لالایی‌ها صرفا به معنای بازگشت به شیوه‌های گذشته نیست، بلکه نیازمند یافتن راه‌هایی برای پیوند دادن این میراث با زندگی امروز است؛ راه‌هایی که ضمن حفظ اصالت و کارکرد عاطفی لالایی، امکان انتقال آن را به نسل‌های جدید فراهم کنند.

ثبت‌جهانی؛ فرصتی برای دیپلماسی فرهنگی و معرفی هویت ایرانی

ثبت میراث ناملموس در فهرست‌های جهانی یونسکو، یکی از عرصه‌های مهم معرفی ظرفیت‌های فرهنگی کشورها و بازنمایی تنوع فرهنگی جوامع در سطح بین‌المللی است. چنین پرونده‌هایی می‌توانند علاوه بر مستندسازی و پاسداری از سنت‌های بومی، زمینه گفت‌وگوی فرهنگی و شناخت متقابل ملت‌ها را فراهم کنند.

مجیدی خامنه ثبت جهانی میراث ناملموس را یکی از مهم‌ترین عرصه‌های دیپلماسی فرهنگی ایران در تعامل با جهان می‌داند؛ عرصه‌ای که به گفته او، با توجه به قدرت نرم و ظرفیت‌های فرهنگی کشورها اهمیت بیشتری پیدا کرده است. 

این پژوهشگر معتقد است پرونده‌های ثبت ملی و جهانی، مظاهر و ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی کشور را در معرض دید مخاطبان بین‌المللی قرار می‌دهند و از این طریق، می‌توانند به معرفی هویت تاریخی و فرهنگی ایران کمک کنند.

از نگاه رئیس پژوهشکده مردم‌شناسی، ثبت میراث ناملموس در یونسکو تنها یک دستاورد اداری یا عنوان بین‌المللی نیست، بلکه فرصتی برای نشان دادن توان علمی، فرهنگی و تاریخی کشورها و افزایش اعتبار و جایگاه آن‌ها در عرصه جهانی است. لالایی‌ها نیز به دلیل ماهیت انسانی و مشترک خود، ظرفیت ویژه‌ای برای ایجاد ارتباط میان فرهنگ‌ها دارند؛ چراکه تجربه آواز خواندن برای کودک، با وجود تفاوت‌های زبانی و موسیقایی، در بسیاری از جوامع وجود دارد.

از همین رو، پرونده «لالایی و سنت‌های آوازخوانی برای کودکان» می‌تواند فرصتی برای معرفی هم‌زمان اشتراکات فرهنگی و ویژگی‌های متمایز سنت‌های ایرانی باشد؛ پرونده‌ای که در آن، یک تجربه ظاهرا ساده و خانوادگی، به موضوعی با ابعاد مردم‌شناختی، موسیقایی، اجتماعی و بین‌المللی تبدیل می‌شود.

در نهایت، اهمیت این پرونده را باید در توجه دوباره به میراثی جست‌وجو کرد که شاید هر روز در زندگی پرشتاب امروز کمتر شنیده شود، اما همچنان در خاطره نسل‌های مختلف حضور دارد. لالایی‌ها از نخستین نغمه‌های زندگی انسان‌اند؛ آوازهایی که پیش از آشنایی کودک با جهان واژه‌ها، او را با زبان، موسیقی، عاطفه و فرهنگ آشنا می‌کنند.

ثبت‌جهانی این سنت، اگر با مستندسازی دقیق، پژوهش مستمر و برنامه‌های عملی برای انتقال آن به نسل‌های آینده همراه شود، می‌تواند فرصتی برای بازشناسی و پاسداری از این میراث ارزشمند باشد؛ میراثی که نه در موزه‌ها، بلکه در زندگی روزمره خانواده‌ها معنا پیدا می‌کند و بقای آن بیش از هر چیز به زنده ماندن صدای مادران و تداوم پیوند نسل‌ها وابسته است.

انتهای پیام/

کد خبر 1405082902350
دبیر مهدی نورعلی

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha