میراثآریا: میراث فرهنگی ناملموس، بخشی از داشتههای هر سرزمین است که در سند، بنا و محوطه تاریخی خلاصه نمیشود؛ در دست، ذهن و حافظه مردمان جاری است و از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود. استان زنجان با پیشینهای کهن در صنایع دستی، آیینهای محلی، موسیقی و فرهنگ کار و زندگی، در سالهای اخیر توانسته سهم قابل توجهی از فهرست ملی میراث ناملموس را به خود اختصاص دهد. این حضور، هم نشانه غنای فرهنگی استان است و هم فرصتی برای پیوند میراث با اقتصاد گردشگری و تولید محلی است.
نگاهی به آمار ثبت ملی در زنجان
سید رسول موسوی، کارشناس ثبت اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان زنجان، در گفتگو با خبرنگار ما با اشاره به جایگاه استان در فهرست ملی گفت: مجموع آثار ملی ثبتشده در فهرست ملی ایران ۹۷۶ اثر است که از میان این مجموع، ۶۶ اثر ناملموس آن به ثبت رسیده است.
او در ادامه توزیع شهرستانی این آثار را چنین تشریح کرد: ۴۷ اثر ناملموس در شهرستان زنجان، سه اثر ناملموس در شهرستان ابهر، هفت اثر ناملموس در شهرستان ایجرود، پنج اثر ناملموس در شهرستان خدابنده و چهار اثر ناملموس در شهرستان طارم به ثبت رسیدهاند.
این پراکندگی، تصویری روشن از گستره فرهنگی استان ترسیم میکند؛ تمرکز اصلی در مرکز استان، اما حضور معنادار در شهرستانهای کوچکتر که هر یک سرمایهای مستقل از آیین، خوراک و پیشه سنتی دارند.
از شیرینی اصفهانی ابهر تا زیتون چلویی طارم
موسوی با اشاره به نمونههای شاخص ثبتشده گفت: «این آثار شامل شیرینی سنتی اصفهانی شهر ابهر، شیوه کاشت برنج روستای حصار (سپّه)، مهارت تهیه و پخت زیتون چلویی طارم، آیین تقسیم زمینهای کشاورزی حاشیه رودخانه قزلاوزن در روستاهای مشمپا، حصار، شکورچی، قرهبوته و قیطول (بُلکَت)، شیوه ساخت عروسک سنتی (تکم اویونی) و داستان عاشقی (شیرین بیرچک) است.»
او افزود: سفالگری گلابر، تنورسازی گلابر، پخت دویمج زنجان و بازی کولنگ آغاجی نیز در فهرست میراث ناملموس ملی جاودانه شدند.
آنچه در این فهرست چشمگیر است، تنوع حوزهها است. در یک سو خوراک و شیرینی سنتی قرار دارد که حاصل تجربه چند نسل در بهرهگیری از محصولات بومی است؛ در سوی دیگر آیین تقسیم زمینهای کشاورزی که نظام اجتماعی و مدیریت سنتی منابع آب و خاک را در حاشیه قزلاوزن بازنمایی میکند. ثبت چنین آیینی، در واقع ثبت یک سازوکار بومی حل اختلاف و همیاری جمعی است که در تاریخ مدیریت روستایی این سرزمین ریشه دارد.
پیشهها، خوراکها و بازیهای بومی در فهرست ملی
کارشناس ثبت اداره کل میراث فرهنگی استان زنجان به دیگر آثار ثبتشده اشاره کرد و گفت: این آثار شامل فنون و مهارت ساخت صندوق (یخدان) شهرستان زنجان، مهارت پخت فسنجان محلی شهرستان طارم، مهارت پخت غذای چوپانی و عشایری سِرِن استان زنجان، فنون و مهارت رشتهبری سنتی استان زنجان، غذای سنتی جغوربغور شهرستان زنجان، غذای سنتی اوماج آشی شهرستان زنجان، بازی بومی محلی آرادان گِشِده روستای آقچی کند شهرستان ابهر و نساء امینی به عنوان گنجینه زنده بشری در تنورسازی و سفالگری سنتی روستای گلابر شهرستان ایجرود است.
ثبت نام نساء امینی در جایگاه گنجینه زنده بشری، نکتهای مهم در این مجموعه است. میراث ناملموس بدون حامل انسانی معنا ندارد و زمانی که یک استادکار در فهرست گنجینههای زنده بشری قرار میگیرد، در حقیقت دانش او نیز به رسمیت شناخته میشود؛ دانشی که در کتاب و نقشه نمیگنجد و تنها با نشستن در کارگاه و مشاهده دستان استاد انتقال مییابد.
آشیقها؛ حافظان حافظه جمعی
موسوی در بخش دیگری از این گفتگو به جایگاه آشیقها پرداخت و گفت: آشیقها گنجینههای ارزشمند آداب و رسوم و فرهنگ این استان هستند. هر شغل و حرفهای جایگاه خاص خود را دارد، اما هنر آشیقی جزو میراث ناملموس کشور به شمار میرود.
آشیق، تنها یک نوازنده یا خواننده نیست؛ راوی تاریخ شفاهی، داستانهای حماسی، پند و اندرز و حافظه جمعی مردمان آذربایجان است. ساز او در مجالس عروسی، آیینهای سوگ و محافل جمعی، کارکردی فراتر از سرگرمی دارد و پیوند نسلها را برقرار میکند. ثبت هنر آشیقی در فهرست ملی، اقدامی در جهت صیانت از این زنجیره انتقال فرهنگی است.
میراثی که در موزه نمیگنجد
این کارشناس با تشریح مفهوم میراث ناملموس افزود: میراث ناملموس شامل ترانه، موسیقی، رقص، درام، توانمندی، آشپزی، هنر صنایع دستی و جشنوارههای گوناگون است که قابل ثبت و ضبط است ولی ملموس نیست و قابلیت ذخیره در محل فیزیکی مانند موزه را ندارد؛ از این رو این میراث توسط یونسکو، گنجینههای زنده بشری نامیده شده است.
او خاطرنشان کرد: میراث فرهنگی ناملموس یا میراث معنوی هر کشور ارزشمندترین گنجینههای فرهنگی مردم آن کشور است که ریشه در تمدن و تاریخ آن کشور دارد.
این تعریف، پیامدهای عملی مهمی دارد. اگر میراث ناملموس در موزه ذخیره نمیشود، پس راه صیانت از آن، زنده نگه داشتن آن در متن زندگی روزمره است؛ یعنی پختن، ساختن، نواختن، بازی کردن و آموزش دادن. ثبت ملی تنها نخستین گام است و گام دوم، فراهم کردن شرایطی است که این مهارتها برای صاحبانشان صرفه اقتصادی و منزلت اجتماعی داشته باشد.
پیوند میراث ناملموس با گردشگری و صنایع دستی
ثبت ۶۶ اثر ناملموس، برای استان زنجان سرمایهای در حوزه گردشگری فرهنگی به شمار میرود. گردشگر امروز تنها به دیدن بناهای تاریخی بسنده نمیکند؛ او میخواهد طعم غذاهای محلی را بچشد، ساخت یک تنور را از نزدیک ببیند، در یک بازی بومی شرکت کند و صدای ساز آشیق را در فضای اصیل بشنود. این تجربهها همان چیزی است که مدت اقامت گردشگر را افزایش میدهد و به اقتصاد محلی جهت میدهد.
از سوی دیگر، میان میراث ناملموس و صنایع دستی پیوندی مستقیم وجود دارد. سفالگری و تنورسازی گلابر، رشتهبری سنتی و ساخت صندوق یخدان، همه پیشههایی هستند که هم دانش فنی و هم محصول ملموس دارند. ثبت ملی این مهارتها میتواند به ایجاد برند محلی، بستهبندی مناسب، فروش مستقیم و حضور در نمایشگاههای تخصصی کمک کند؛ مسیری که پیشتر در جشنوارهها و نمایشگاههای فرهنگی استان تجربه شده است.
نکته دیگر، نقش این فهرست در آموزش است. بسیاری از این مهارتها در گذشته به صورت غیررسمی و در خانواده منتقل میشدند، اما امروز با تغییر سبک زندگی، خطر گسست نسلها جدی است. ثبت رسمی، زمینه ورود این دانش به برنامههای آموزشی، کارگاههای مهارتآموزی و فعالیتهای فرهنگی مدارس را فراهم میکند و آن را از حاشیه به متن میآورد.
سخن پایانی
۶۶ اثر ناملموس ثبتشده در فهرست ملی، تنها عدد نیست؛ روایت مردمی است که در روستاهای حاشیه قزلاوزن زمین را تقسیم میکنند، در گلابر تنور میسازند، در طارم زیتون میپرورند و در ابهر شیرینی سنتی میپزند. این میراث زمانی ارزش واقعی خود را نشان میدهد که در زندگی جاری بماند، به نسل بعد برسد و در سفره اقتصاد محلی سهمی داشته باشد. صیانت از این گنجینهها، وظیفهای است که تنها با همکاری نهادهای فرهنگی، هنرمندان بومی و مردم محلی به سرانجام میرسد.
انتهای پیام/
نظر شما