بررسی نقوش و قدمت سفالینه های کشف شده از تپه نور سلطانیه

تپه نور نیز یکی از این محوطه های با ارزش باستانی است که آثار یافت شده در آن نشانگر فرهنگ و تمدن غنی مردمان کهن از ادوار گذشته است. تعداد ۲۰۰عدد سفالینه منقوش از حفاری از تپه نور در شهرستان سلطانیه استان زنجان در کاوش‌های مختلف به دست آمده‌اند.

میراث آریا: سلطانیه در حوزه نفوذ مستقیم در دشتی مابین دو رشته کوه طارم در شمال غرب و سلطانیه در جنوب شرق قرار گرفته است و تحت تاثیر ویژگی های اکولوژیکی و فیزیوگرافی این کوهها قرار دارد. این شهر از نظر جغرافیایی در جنوب شهر زنجان به عنوان مرکز استان و شمال شهر ابهر واقع شده است.

موقعیت ریاضی یا مطلق یک منطقه که بر اساس طول و عرض جغرافیایی بیان می شود بیانگر نحوه قرار گرفتن یک منطقه بر روی کره زمین است و عوامل اقلیمی به شدت تابع موقعیت ریاضی یک منطقه می باشد. این محدوده در، ۴۸ درجه و ۴۸ دقیقه طول شرقی جغرافیایی و ۳۶ درجه و ۳۶ دقیقه عرض شمالی جغرافیایی با ارتفاع ۱۸۸۰ متر از سطح دریا در ۴۰ کیلومتری جنوب خاوری استان زنجان قرار گرفته است.

این شهر مرکز مغولان است. حمله مغولان یکی از غم انگیزترین اتفاقات تاریخ ایران بوده، به طوری که تاریخ نگاران، استیالی مغولان را بر ایرانیان فاجعه انگیزترین رویدادهای تاریخ بر می‌شمارند ولی در واقع گرچه حملات مغول برای مدتی فعالیت هنری را متوقف کرد، ولی به تدریج حکمرانان مغول عمیقاً تحت تأثیر میراث هنری ایران که قبل از حمله آنان به سرحد کمال رسیده بود قرار گرفته و با پذیرش دین اسلام  به تشویق و ترویج هنرهای اسلامی پرداختند.

هنرمندان و صنعتگران این دوره نیز با پیروی از شیوه متقدم، در هنر سفالگری و تزئینات، شاهکارهای متعددی به وجود آوردند.

اوج و رواج هنر مینیاتور در این عصر را می‌توان در نقاشی‌های روی سفال این دوره مشاهده کرد. بسیاری از ظروف سفالی بر جای مانده از این دوران چونان نگاره‌ای می‌نماید که چهره‌ها، درخت، گل و بوته‌های اسلیمی و پرندگان و حیوان‌ها را در خود تصویر کرده است.

همچنان که نفوذ طرح‌ها و حتی البسه‌های مغولی در مینیاتور این دوران کاملا مشهود است، در نقش‌های ایجاد شده بر روی سفالینه‌های قرن هفتم و هشتم نیز جای پای آن دیده می‌شود، چنان که حتی در دوره‌های بعد نیز ما شاهد نفوذ بیشتر تزئینات هندسی و انتزاعی طرح چین بر سفال ایران هستیم. نکته قابل بحث این است که این طرح‌ها همچنان با موازین اسلامی (یعنی پرهیز از بازنمایی موجودات) تلفیق یافته و زینت بخش بدنه سفال‌ها شد.

تولید ظروف لعابی، با نقش مایه‌هایی که یادآور نقش مایه‌های کهن سلجوقی بود در سر تا سر سده هفتم قمری / سیزدهم میالدی ادامه یافت، ولی تولیدات متاخر نمایانگر تأثیرات آسیای شرق دور بود، تأثیراتی که در تمامی شاخه‌های هنر محسوس است و اشکال ظروف سفالی و تزئینات بر جای مانده از آن دوران نیز خالی از تأثیرات هنر چینی نیست.

تپه نور ۱.۸ هکتار مساحت و ۱۵ متر ارتفاع دارد. این سایت در سال ۱۹۷۱ میلادی مورد کاوش واقع شد که در کاوش‌ها، پایه‌های یک ساختمان عظیم دوازده ضلعی یافت شد که به احتمال زیاد یک برج گنبدی همانند مقبره اولجایتو است با جنبه‌های دیگری همچون راهروها، پله‌ها، تزیینات و بقایای یک گنبد. پایه‌ها از قطعات سنگی ساخته شده که با ملات به هم متصل شده‌اند. یافته‌های باستان‌شناسی همچنین گواه وجود گنبدی بزرگ است که شاید یکی از گنبدهای دو پوسته بوده باشد.

گچ اندود و کاشی‌های سفالی تزئینی در آثار مخروبه ساختمان پیدا شده است. برج گنبدی از بین رفته در تپه نور به احتمال زیاد مقبره غازان خان، برادر بزرگتر اولجایتو بوده است. این اثر در تاریخ ۲۶ دی ۱۳۸۶ با شماره ثبت ۲۰۵۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

در فعالیت‌های باستان‌شناسی اخیر در محوطه تپه نور کوچک نشانه‌هایی از سکونتگاه‌های پیش از تاریخ یافت شده که می‌توان قدمت آن‌ها را اوایل هزاره چهارم پیش از میلاد دانست. سفال‌های به دست آمده از این تپه شباهت زیادی به سفال‌های کشف شده در دشت قزوین دارد که وجود سکونت‌گاه‌هایی در همان زمان را نشان می‌دهد. لایه نخستین محوطه تاریخی نور با توجه به پراکندگی سفال‌های خاکستری تیره و مطالعه یک قبرستان پیش از تاریخ که در یک کیلومتری آن واقع شده است، تمدن ساکنان این تپه را در ردیف تمدن‌های اواخر هزاره اول و اوایل هزاره دوم قبل از میلاد قرار می‌دهد.

تپه نور برای اولین بار در سال ۱۳۵۳ توسط دکتر گنجوی کاوش شد که در این کاوش هدف شناسائی بنائی بود که در بالای تپه قرار دارد. بنابراین حاصل این کاوش شناسائی و معرفی کامل بنای ۱۲ ضلعی گردید که بر شالوده ای از سنگ و ملاط گچ در ارتفاع ۱۰ متری از ریشه تپه قرار گرفته است. در سال ۱۳۸۱ برای دومین بار تپه نور در ادامه کاوش های شهر قدیم سلطانیه به سرپرستی دکتر میرفتاح مجدد مورد کاوش قرار گرفت.

در این کاوش هدف شناسایی لایه های فرهنگی پیش از تاریخ دشت سلطانیه در تپه نور بود. حاصل سه فصل کاوش منسجم در تپه نور بود. سه فصل کاوش منسجم در تپه نور منتج به کشف مجموعه آثاری گردید که به طور محدود در گزارش ارائه شده معرفی گردیده است (میرفتاح، ۱۳۸۱). وجود معماری منسجم با ویژگیهای خاص، تخصیص فضاهایی جهت پخت سفال، پیکرک های انسانی و حیوانی، توکن هائی با اشکال مختلف و دیگر یافته ها را می توان از جمله موارد برجسته مکشوفه از تپه نور دانست 

آثار بدست آمده بطور کلی در سه گروه کلی دسته بندی گردیده اند که عبارتند از :

۱. اشیاء ساخته شده و یا مصنوع و قابل انتقال  همانند سفال، ابزارهای سنگی و دیگر اشیاء ریز.

۲. اشیاء مصنوع غیر قابل انتقال  همانند آثار معماری، تدفین، اجاق، کوره و غیره.

۳. آثار مرتبط با پوشش گیاهی و جانوری  همانند استخوانهای به دست آمده و دانه ها و دیگر یافته های گیاهی و جانوری.

سفال یکی از قدیمی‌ترین و جزء یکی از اولین دست ساخته های بشر است و  جایگاهی ویژه ای در مطالعات باستان شناختی به خود اختصاص داده است.

 باز شناساندن نقوش هندسی، فرم، رنگ و غیره  در سفال های حاصل از کاوش در تپه نور است. دلیل انتخاب این موضوع دستیابی به نتایج آماری از حجم اطلاعاتی بود که از تعداد زیادی ظروف سفالین ساده و منقوش کشف شده است. 

تپه نور نیز یکی از این محوطه های با ارزش باستانی است که آثار یافت شده در آن نشانگر فرهنگ و تمدن غنی مردمان کهن از ادوار گذشته است.

فصل کاوش در تپه نور مشتمل بر داده های گوناگون از جمله سفال، سازه های معماری و اشیاء ویژه است  و بیشترین داده متعلق به سفال است. با توجه به ویژگیهای سفال های به دست آمده می توان بیان نمود که اقوام مستقر در تپه نور به گونه ای در ارتباط با فرهنگ های شمال غرب و غرب مرکزی از یک سو و دشت قزوین از سوی دیگر بوده‌اند.

بر اساس یافته های گوناگون بدست آمده می توان گفت که تپه نور دارای آثاری از استقرارهای مستمر است  که جدیدترین آن (جدا از آثار متعلق به بنای رأس تپه) متعلق به عصر آهن با ویژگی های خاص خود و قدیم‌ترین آن تا این مرحله کاوش متعلق به کالکولیتیک میانه است. بدون شک با توجه به میزان عمق لایه های فرهنگی در تپه نور، با ادامه کاوش در این تپه احتمال حضور لایه های فرهنگی با قدمت بیشتر نیز قابل پیش بینی است.

در ابتدا اضطراب لایه های سطحی و تنوع سفال شک برانگیز است زیرا گونه های سفال دوره تاریخی و عصر آهن در کنار سفال منقوش یا ساده قابل مقایسه با نوع دالما و سفال خاکستری در طیف رنگی روشن تا تیره با آمیزه ترکیبی و گیاهی دیده شد. عمده‌ترین تکنیک تزیینی، تکنیک کنده است که شامل چند نوار نیمه برجسته و کم عمق (۲-۶ نوار) در زیر لبه، نوارهای برجسته صیقلی، خطوط موازی هم به صورت کادر با نقش موجی و خطوط مورب در مرکز، نقش موجی کم عمق در سطح افقی لبه، شیارهای منظم همراه با نقش فشاری، دالبرهای تو در تو، نقش شانه‌ای است.

گزارش  از زهرا محمدی

انتهای پیام/

کد خبر 1405082902424
دبیر مرضیه امیری

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha