میراث آیینی کردستان باید از حافظه شفاهی به جریان هنر معاصر راه یابد

قطب‌الدین صادقی، استاد دانشگاه، نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئاتر، با تاکید بر جایگاه موسیقی و آیین‌های بومی کردستان در هویت فرهنگی ایران، معتقد است پاسداری از این میراث ارزشمند تنها با ثبت و نگهداری آثار گذشته محقق نمی‌شود، بلکه پژوهش علمی، مستندسازی نظام‌مند و بازآفرینی خلاقانه آن‌ها در قالب هنر معاصر، شرط اصلی تداوم و انتقال این گنجینه به نسل‌های آینده است.

کردستان از جمله مناطق برخوردار از تنوع فرهنگی و آیینی در ایران است؛ منطقه‌ای که موسیقی، روایت‌های منظوم، نمایش‌های سنتی و آیین‌های مردمی آن، بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی جامعه را شکل داده‌اند؛ با وجود این ظرفیت گسترده، بخش قابل توجهی از این میراث همچنان ناشناخته مانده و ضرورت پژوهش، ثبت و معرفی آن بیش از گذشته احساس می‌شود.

قطب‌الدین صادقی در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا، با اشاره به پیشینه غنی سنت‌های موسیقایی کردستان گفت: یکی از میراث‌های گران‌بهای فرهنگ کرد، سنت‌های موسیقایی این منطقه است که از نظر ساختار، محتوا و کارکردهای فرهنگی و معنوی جایگاه ویژه‌ای دارند؛ «هوره» از جمله این نمونه‌ها ‌است، شیوه‌ای آوازی با صدایی برخاسته از عمق حنجره که جنبه‌ای آیینی دارد و با نوعی معنویت و پیوند روحانی همراه است.

او با اشاره به گونه‌های مختلف موسیقی بومی کردستان اظهار کرد: حیران، لاوک، سیاه‌چمانه و چپله هرکدام ویژگی‌های خاص خود را دارند، برخی با مضامین تغزلی و عاشقانه همراه‌اند، برخی حال‌وهوایی غمگین دارند و برخی دیگر با ریتم و ضرب‌آهنگ شاد اجرا می‌شوند؛ با این حال، یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های این میراث، «بیت» یا «چریکه» است که از نظر ساختار روایی و محتوایی اهمیت فراوانی دارد.

این استاد دانشگاه افزود: بیت در فرهنگ کردی به معنای سرودن و روایت منظوم است و بیت‌خوان در گذشته هنرمندی چندوجهی بود که نقش شاعر، خواننده، نوازنده، بازیگر و داستان‌گو را به‌طور هم‌زمان بر عهده داشت؛ او بخشی از روایت را با ساز و آواز و بخشی دیگر را با بیان معمولی اجرا می‌کرد، اما اساس روایت بر شعر و کلام منظوم استوار بود.

صادقی با بیان اینکه چریکه را می‌توان با منظومه‌های روایی در ادبیات فارسی و حماسه‌های منظوم جهان مقایسه کرد، عنوان کرد: این آثار از سه بُعد حماسی، تغزلی و عرفانی برخوردارند و شخصیت‌پردازی، سرگذشت‌های جذاب، نشانه‌های اسطوره‌ای و نمادهای کهن در آن‌ها جایگاه مهمی دارند؛ همین ویژگی‌ها سبب شده است بیت و چریکه به یکی از نمونه‌های متمایز و ارزشمند میراث فرهنگی کردستان تبدیل شوند.

او با تاکید بر ضرورت توجه علمی به این آثار یادآور شد: با وجود تلاش‌هایی که برای گردآوری و ثبت این روایت‌ها انجام شده، بخش قابل توجهی از این گنجینه هنوز به‌درستی مستند و معرفی نشده است و باید این آثار از نظر محتوا، ساختار اجرایی، ویژگی‌های موسیقایی، شخصیت‌پردازی و شیوه روایت مورد بررسی قرار گیرند و بر اساس روش‌های علمی دسته‌بندی و تحلیل شوند.

آیین‌های کمترشناخته‌شده کردستان نیازمند مستندسازی است

این پژوهشگر هنرهای نمایشی با اشاره به تنوع آیین‌های بومی کردستان بیان کرد: در کنار آوازهای مقامی و روایت‌های منظوم، آیین‌های کهنی نیز در این منطقه وجود دارد که بخشی از آن‌ها با باورهای اسطوره‌ای و اعتقادی مردم پیوند خورده‌اند؛ آیین «بوکه‌بارانه» و برخی مراسم مرتبط با مراحل مختلف زندگی، از جمله آیین‌هایی هستند که ظرفیت پژوهش و بررسی بیشتری دارند.

او با اشاره به آیین پیر شالیار افزود: این مراسم که در ۱۵ بهمن برگزار می‌شود، از منظر باورهای تاریخی و نمادشناسی آیینی، ظرفیت فراوانی برای مطالعه دارد؛ دف‌نوازی، حرکت گروهی شرکت‌کنندگان در حلقه‌های دایره‌ای، ذکر و دیگر حرکات آیینی، از جمله جلوه‌های شاخص این مراسم هستند که می‌توان آن‌ها را در چارچوب نمادهای کهن و باورهای مرتبط با طبیعت و خورشید بررسی کرد.

صادقی همچنین نمایش‌های سنتی «کوسه» را از نمونه‌های کمترشناخته‌شده میراث نمایشی کردستان دانست و گفت: این نمایش‌ها با نوید آمدن بهار و طلب برکت و باروری ارتباط دارند؛ در یکی از شکل‌های اجرای آن، شخصیتی با پوشش ویژه به خانه‌های مردم می‌رود و آمدن بهار را مژده می‌دهد، در شکل دیگری گروهی همراه با دهل‌نوازان به محل نگهداری دام‌ها مراجعه می‌کنند و با اجرای موسیقی و کوبیدن بر در آغل، باروری دام‌ها و فراوانی نعمت را طلب می‌کنند.

او اظهار کرد: این آیین‌ها و نمایش‌ها نمونه‌ای از پیوند موسیقی، حرکت، باورهای مردمی و زندگی معیشتی در فرهنگ بومی منطقه هستند و باید با عکس، فیلم، گزارش‌های مکتوب و پژوهش‌های میدانی ثبت و مستند شوند و اگر برای شناسایی و ثبت این داشته‌ها به‌موقع اقدام نکنیم، ممکن است بخشی از این سنت‌های ارزشمند در گذر زمان به فراموشی سپرده شوند.

حفظ اصالت در گرو بازآفرینی خلاقانه میراث است

این هنرمند و پژوهشگر با اشاره به تغییر سبک زندگی و تاثیر آن بر سنت‌های موسیقایی و آیینی گفت: بخش قابل توجهی از میراث موسیقایی و آیینی کردستان متناسب با شرایط اجتماعی، فرهنگی و شیوه‌های معیشتی گذشته، به‌ویژه زندگی کشاورزی و دامداری، شکل گرفته است؛ بسیاری از این نغمه‌ها و آیین‌ها در مناسبت‌ها و موقعیت‌های خاص زندگی مردم اجرا می‌شدند و با ساختار اجتماعی آن دوران پیوند داشتند.

او ادامه داد: امروزه با گسترش شهرنشینی و تغییر ساختار اقتصادی و اجتماعی، بخشی از کارکردهای گذشته موسیقی و آیین‌های بومی دستخوش تغییر شده است؛ در چنین شرایطی، برای تداوم این میراث باید ضمن حفظ اصالت و ویژگی‌های بنیادین آن، زمینه بازآفرینی و ارائه آثار در قالب‌های اجرایی جدید را فراهم کنیم.

صادقی با تاکید بر اهمیت کیفیت حرفه‌ای در بازآفرینی موسیقی بومی عنوان کرد: این کار می‌تواند با بهره‌گیری از تنظیم‌های حرفه‌ای، ارکسترهای توانمند و هنرمندان متخصص انجام شود تا موسیقی بومی در فضای فرهنگی و هنری امروز نیز جایگاه شایسته‌ای داشته باشد و فعالیت‌های غیرحرفه‌ای و پراکنده به‌تنهایی پاسخگوی نیازهای امروز نیستند و آنچه به این موسیقی توان رقابت و ماندگاری می‌بخشد، ارائه حرفه‌ای و خلاقانه آن است.

این کارگردان تئاتر، شناخت و دسته‌بندی علمی میراث را نخستین گام در این مسیر دانست و افزود: ابتدا باید همه داشته‌های فرهنگی خود را در حوزه‌هایی مانند موسیقی، نمایش، شعر و عرفان شناسایی، گردآوری و بر اساس یک روش علمی طبقه‌بندی کنیم ودر مرحله بعد، باید بر پایه این شناخت، آثار جدید تولید شود و در نهایت این روند به‌صورت مستمر ادامه پیدا کند.

او یادآور شد: صرف ثبت و نگهداری آثار گذشته کافی نیست، باید با شناخت درست آن‌ها زمینه خلق و تولید آثار تازه را فراهم کنیم و حفظ میراث ناملموس به معنای تکرار صرف شکل‌های گذشته نیست، بلکه خلاقیت و نوآوری بر پایه این میراث، شرط اساسی تداوم آن است و باید ضمن وفاداری به ریشه‌ها و هویت فرهنگی، ظرفیت‌ها و ویژگی‌های هنر معاصر را نیز به آن افزود.

آیین‌های بومی، پشتوانه‌ای برای هنرهای نمایشی معاصر

صادقی با اشاره به پیوند تاریخی آیین‌ها و شکل‌گیری هنرهای نمایشی بیان کرد: بخش مهمی از جریان تئاتر تجربی جهان به‌جای گسست کامل از سنت‌ها، به جست‌وجو در آیین‌ها و شکل‌های نمایشی کهن می‌پردازد تا از ظرفیت آن‌ها در خلق آثار جدید بهره بگیرد و این آیین‌ها در طول تاریخ در میان مردم کارکرد داشته و به دلیل ریشه داشتن در زندگی و باورهای جمعی، ماندگار شده‌اند.

او افزود: آیین‌ها سرشار از نماد، موسیقی، حرکت و ظرفیت‌های دراماتیک هستند و می‌توانند زمینه شکل‌گیری یک اثر نمایشی را فراهم کنند؛ از این منظر، آیین را می‌توان مراسمی برای بازآفرینی و احیای دوباره اسطوره دانست و اسطوره نیز بازتابی از باورها و آگاهی‌های نخستین بشر درباره جهان و نیروهای قدسی است و اجرای آیین‌ها به‌نوعی پیوند انسان با این باورها و اسطوره‌های کهن را احیا می‌کند.

این نمایشنامه‌نویس با اشاره به تجربه خود در کارگردانی نمایش «آرش» نوشته بهرام بیضایی اظهار کرد: در طراحی فضای اجرایی این نمایش، از فرهنگ زورخانه و عناصر معماری، ابزارها، موسیقی حماسی و آیین‌های آن بهره گرفتم و تلاش کردم این عناصر را در خدمت بیان مفاهیم اسطوره‌ای و محتوای نمایش قرار دهم.

او ادامه داد: برای نمونه، به‌جای کمان آرش از وسیله‌ای مانند کباده استفاده کردم و برخی ابزارهای زورخانه را با کارکردی نمادین وارد صحنه کردم و همچنین در بازنمایی صعود آرش به کوه، از حرکت و جابه‌جایی سنگ‌ها و همکاری بازیگران بهره بردیم و این تجربه نشان داد که چگونه می‌توان عناصر یک فرهنگ آیینی و کهن را به زبان هنر نمایشی معاصر ترجمه کرد.

صادقی با تاکید بر ظرفیت نمایش‌های بومی کردستان عنوان کرد: آیین‌ها و نمایش‌های سنتی این منطقه را باید بخشی ارزشمند از گنجینه تاریخی و فرهنگی هنرهای نمایشی ایران دانست و این میراث به دلیل برخورداری از عناصر موسیقایی، روایی، حرکتی و نمادین، ظرفیت بالایی برای پژوهش، بازشناسی و استفاده در هنرهای نمایشی معاصر دارد و شایسته است بیش از گذشته مورد توجه پژوهشگران و هنرمندان قرار گیرد.

ضرورت ایجاد مراکز تخصصی برای پاسداری از میراث ناملموس

این استاد دانشگاه با انتقاد از پراکندگی فعالیت‌ها در حوزه پژوهش و ثبت میراث ناملموس گفت: در حال حاضر، بخش قابل توجهی از تلاش‌ها برای شناخت و معرفی این میراث به فعالیت‌های فردی و پراکنده پژوهشگران و علاقه‌مندان متکی است و این تلاش‌ها ارزشمند و ضروری هستند، اما به‌تنهایی پاسخگوی گستردگی و اهمیت این گنجینه فرهنگی نیستند.

صادقی ایجاد مراکز تخصصی و پژوهشی را ضروری دانست و افزود: نهادهایی مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و دانشگاه‌ها، باید برای ایجاد مراکزی اقدام کنند که به‌صورت مستمر و سازمان‌یافته سه ماموریت اساسی را دنبال کنند؛ نخست، پژوهش همه‌جانبه و مستمر از طریق فعالیت‌های علمی، برگزاری نشست‌ها و همایش‌های تخصصی و انتشار آثار پژوهشی؛ دوم، فراهم کردن زمینه تجربه‌های عملی و آفرینش‌های هنری جدید بر پایه یافته‌های پژوهشی و سوم، استمرار و سازمان‌یافتگی فعالیت‌ها.

او با تاکید بر اینکه ثبت میراث در کتاب و اسناد به‌تنهایی کافی نیست، عنوان کرد: باید این داشته‌ها به بستری برای خلاقیت و تولید آثار تازه تبدیل شوند و تولید نمایش، فیلم، مجموعه‌های تلویزیونی و دیگر آثار فرهنگی و هنری می‌تواند زمینه معرفی این میراث به عموم مردم و به‌ویژه نسل جوان را فراهم کند و این گنجینه نباید در کتابخانه‌ها و اسناد پژوهشی محصور بماند، بلکه باید از طریق زبان هنر و رسانه‌های معاصر با زندگی مردم ارتباط برقرار کند.

این هنرمند و پژوهشگر، فرهنگ شفاهی را در معرض فراموشی دانست و افزود: بخشی از میراث فرهنگی ما به‌صورت شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است و با تغییر شیوه‌های زندگی و گسترش رسانه‌های جدید، در معرض تهدید قرار دارد، از این رو ثبت و مستندسازی این داشته‌ها باید با برنامه‌ریزی جدی و در قالب فعالیت‌هایی سازمان‌یافته دنبال شود.

صادقی یادآور شد: هدف نباید تنها حفظ و ثبت میراث گذشته باشد، بلکه باید زمینه تداوم آن را از طریق قالب‌های جدید فرهنگی و هنری فراهم کنیم؛ بسیاری از آیین‌های کهن در محدوده جغرافیایی محل پیدایش خود باقی مانده‌اند و جهان شناخت چندانی از آن‌ها ندارد،اما اگر این میراث به آثار هنری معاصر تبدیل شود، ظرفیت آن را خواهد داشت که در سطح ملی و بین‌المللی معرفی شود و به این ترتیب، ضمن پاسداری از ریشه‌های فرهنگی خود، می‌توانیم داشته‌های کهن و ارزشمند ایران را به جهانیان معرفی کنیم.

انتهای پیام/

کد خبر 1405083002472
دبیر مرضیه امیری

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha