ردپای پنج محوطه فسیلی در ارتفاعات بندر هندیجان، پنجره‌ای به تاریخ چندمیلیون‌ ساله حیات دریایی در جنوب خوزستان

فرشید گشتی، فعال میراث‌فرهنگی، گردشگری و محیط‌زیست شهرستان هندیجان، در یادداشتی نوشت: شهرستان بندر هندیجان در جنوب استان خوزستان، به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه، نزدیکی به خلیج فارس و برخورداری از ساختارهای زمین‌شناختی و رسوبی متنوع، از ظرفیت‌های قابل‌توجهی برای مطالعات زمین‌شناسی و دیرینه‌شناسی برخوردار است.

در جریان پایش‌های میدانی و بررسی‌های مکرر در ارتفاعات این شهرستان، پنج محوطه و محدوده فسیلی مجزا شناسایی شده است که هرکدام از نظر موقعیت مکانی، پراکندگی، میزان تمرکز و تنوع نمونه‌های فسیلی، ویژگی‌های خاص خود را دارند.

این محوطه‌ها در نقاط مختلف ارتفاعات، از قله‌ها و دامنه‌ها تا شیب‌ها، بخش‌های پایین‌دست و کف کوهستان پراکنده‌اند. در برخی نقاط، فسیل‌ها به‌صورت پراکنده در سطح زمین و میان قطعات سنگی مشاهده می‌شوند و در برخی دیگر، تجمع و تمرکز قابل‌توجهی از بقایای جانداران دریایی در کنار یکدیگر وجود دارد.

یکی از ویژگی‌های مهم این شناسایی‌ها، وجود چند محدوده فسیلی مستقل از یکدیگر است. فاصله مکانی این محوطه‌ها و تفاوت موقعیت قرارگیری آن‌ها در ارتفاعات، ضرورت بررسی و مستندسازی جداگانه هر سایت را نشان می‌دهد.

وجود نمونه‌های متعدد و متنوع در این محدوده‌ها می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره شرایط محیطی گذشته، تغییرات زیستگاه‌های دریایی، فرایندهای رسوب‌گذاری، نوسانات سطح آب دریا و تحولات زمین‌شناختی و زیست‌محیطی منطقه فراهم کند.

ردپای پنج محوطه فسیلی در ارتفاعات بندر هندیجان، پنجره‌ای به تاریخ چندمیلیون‌ ساله حیات دریایی در جنوب خوزستان

تنوع فسیل‌ها و شواهد سنگواره‌ای در ارتفاعات هندیجان

در بررسی‌های میدانی اولیه، مجموعه‌ای از فسیل‌ها و آثار سنگواره‌ای با منشأ دریایی و جانوری مشاهده شده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. فسیل مرجان‌ها

بقایای سنگواره‌ای مرجان‌ها از مهم‌ترین شواهد وجود زیستگاه‌های دریایی در گذشته به شمار می‌روند. مرجان‌ها برای رشد به شرایط محیطی خاصی از نظر عمق آب، دما، شوری و کیفیت بستر نیاز دارند. حضور بقایای آن‌ها می‌تواند نشانه‌ای از وجود محیط‌های دریایی کم‌عمق و در برخی موارد زیستگاه‌های صخره‌ای یا ریفی در گذشته منطقه باشد.

۲. فسیل سکه‌های دریایی

سکه‌های دریایی از گروه خارپوستان و خویشاوندان توتیای دریایی هستند. این جانداران در بستر دریا زندگی می‌کردند و بقایای سنگواره‌ای آن‌ها می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره شرایط بستر، عمق نسبی آب و ویژگی‌های محیط دریایی گذشته ارائه دهد.

۳. فسیل صدف‌های دوکفه‌ای

صدف‌های دوکفه‌ای از گروه نرم‌تنان هستند و در شمار مهم‌ترین گروه‌های فسیلی موجود در رسوبات دریایی قرار دارند. تنوع شکل، اندازه و نحوه تجمع این صدف‌ها می‌تواند در شناخت شرایط زیستی و رسوبی گذشته منطقه مؤثر باشد.

۴. فسیل ناخن شیطان

ناخن شیطان نام رایج برخی از صدف‌های فسیلی متعلق به گروه دوکفه‌ای‌ها، به‌ویژه جنس Gryphaea است. این فسیل‌ها به دلیل شکل خمیده و ضخامت پوسته، ظاهری شبیه ناخن دارند. شناسایی دقیق جنس و گونه آن‌ها می‌تواند در مطالعات دیرینه‌شناسی و تعیین سن نسبی لایه‌های رسوبی اهمیت داشته باشد.

۵. فسیل گوش‌ماهی‌ها و حلزون‌های دریایی

بقایای گوش‌ماهی‌ها و حلزون‌های دریایی از دیگر نمونه‌های قابل‌توجه مشاهده‌شده در این محدوده‌ها هستند. این گروه‌ها نشان‌دهنده تنوع زیستی نرم‌تنان در محیط‌های دریایی گذشته‌اند و بررسی شکل پوسته و ویژگی‌های ساختاری آن‌ها می‌تواند به شناسایی دقیق‌تر گونه‌ها کمک کند.

۶. فسیل گاستروپودها

گاستروپودها یا شکم‌پایان، گروه بزرگی از نرم‌تنان هستند که حلزون‌های دریایی و خشکی‌زی را دربرمی‌گیرند. پوسته‌های سنگواره‌ای این جانداران از شواهد مهم حضور آن‌ها در زیست‌بوم‌های گذشته محسوب می‌شوند.

۷. آثار نرم‌تنان و کرم‌های حفار

برخی از شواهد دیرینه‌شناختی الزاماً بقایای مستقیم بدن جانداران نیستند، بلکه به شکل حفره‌ها، تونل‌ها و مسیرهای حفاری‌شده در رسوبات و سنگ‌ها باقی مانده‌اند. این آثار که در دیرینه‌شناسی با عنوان فسیل‌های اثری (Trace Fossils) شناخته می‌شوند، اطلاعات ارزشمندی درباره فعالیت جانداران در بستر دریا و شرایط رسوب‌گذاری ارائه می‌کنند.

۸. تجمع فسیل‌های صدفی و پوسته‌های چسبیده به سطوح سنگی

در برخی نقاط، بقایای صدفی به‌صورت تجمعی و پوشاننده سطح سنگ‌ها مشاهده می‌شوند. این نوع تمرکز می‌تواند نشان‌دهنده شرایط خاص زیستی و رسوبی در محیط‌های دریایی گذشته باشد. تشخیص اینکه این تجمعات متعلق به کلنی‌های صدفی، بسترهای صدفی یا بقایای انباشته‌شده در جریان فرایندهای رسوب‌گذاری هستند، به بررسی‌های تخصصی نیاز دارد.

۹. بقایای استخوانی احتمالی

وجود نمونه‌هایی با ظاهر استخوانی نیز از نظر دیرینه‌شناسی قابل‌توجه است. در صورت تأیید منشأ زیستی و شناسایی جانور مربوط به این بقایا، می‌توان از آن‌ها به‌عنوان شواهدی ارزشمند برای شناخت بیشتر تنوع جانوری گذشته منطقه بهره برد.

قدمت محوطه‌ها؛ پرسشی مهم در مطالعات زمین‌شناسی هندیجان

یکی از مهم‌ترین موضوعات درباره این محوطه‌ها، تعیین قدمت و جایگاه آن‌ها در تاریخ زمین‌شناختی منطقه است.

از نظر زمین‌شناسی منطقه‌ای، بخش‌هایی از جنوب و جنوب‌غرب ایران در محدوده حوضه رسوبی زاگرس قرار دارند؛ حوضه‌ای که در دوره‌های مختلف زمین‌شناسی، محیط‌های دریایی، ساحلی، کم‌عمق، تبخیری و رودخانه‌ای را تجربه کرده است.

بر اساس مطالعات زمین‌شناسی منطقه‌ای، سازندهایی مانند گچساران، میشان، آغاجاری و بختیاری در تاریخ رسوب‌گذاری این بخش از زاگرس نقش داشته‌اند.

در میان این واحدهای زمین‌شناختی، سازند میشان به دلیل برخورداری از رسوبات دریایی، مارن‌ها، سنگ‌آهک‌ها و فسیل‌های دریایی اهمیت ویژه‌ای دارد. بخش‌هایی از این سازند به محیط‌های دریایی کم‌عمق و فلات قاره‌ای مربوط می‌شوند. در مقابل، سازند آغاجاری عمدتاً نشان‌دهنده محیط‌های ساحلی، دشت‌های سیلابی و رودخانه‌ای است.

به‌طور کلی، بخشی از توالی‌های زمین‌شناختی نئوژن در منطقه زاگرس به بازه زمانی حدود ۲۳ میلیون سال پیش تا چند میلیون سال پیش تعلق دارند. بااین‌حال، این بازه زمانی را نمی‌توان بدون بررسی دقیق لایه‌های میزبان، به‌عنوان سن قطعی فسیل‌های شناسایی‌شده در ارتفاعات هندیجان در نظر گرفت.

تعیین سن دقیق این محوطه‌ها مستلزم بررسی‌های تخصصی زمین‌شناسی، شناسایی سازندهای میزبان، مطالعه لایه‌های رسوبی و تعیین جایگاه چینه‌شناختی نمونه‌هاست.

ظرفیت‌های هندیجان برای توسعه ژئوتوریسم

این محوطه‌ها علاوه بر اهمیت علمی و پژوهشی، از ظرفیت بالقوه‌ای برای معرفی به‌عنوان جاذبه‌های زمین‌شناسی و میراث طبیعی برخوردارند.

امروزه ژئوتوریسم یا گردشگری زمین‌شناختی یکی از شاخه‌های مهم گردشگری طبیعت‌محور است که با معرفی پدیده‌های زمین‌شناسی، فسیل‌ها، ساختارهای سنگی و تاریخ طبیعی مناطق، زمینه آشنایی گردشگران با گذشته زمین را فراهم می‌کند.

هندیجان با برخورداری از سواحل خلیج فارس، رودخانه زهره، چشم‌اندازهای طبیعی و اکنون شناسایی چند محدوده دارای شواهد فسیلی، می‌تواند ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه مطالعات علمی و معرفی جاذبه‌های زمین‌شناختی داشته باشد.

در صورت انجام مطالعات تخصصی، ثبت و مستندسازی علمی، حفاظت از محوطه‌ها و فراهم‌کردن زیرساخت‌های مناسب، این محدوده‌ها می‌توانند در آینده به بخشی از ظرفیت‌های گردشگری علمی و آموزشی شهرستان تبدیل شوند. چنین رویکردی علاوه بر معرفی تاریخ طبیعی منطقه، می‌تواند زمینه مشارکت جوامع محلی در حفاظت از میراث طبیعی و ایجاد فرصت‌های اقتصادی پایدار را فراهم کند.

این گزارش بر پایه پایش‌ها، مشاهدات و شناسایی‌های میدانی نگارنده در پنج محدوده فسیلی واقع در ارتفاعات شهرستان بندر هندیجان تهیه شده و برای بررسی و پیگیری به سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور و اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خوزستان ارائه شده است.

انتهای پیام/

کد خبر 1405083002542
دبیر مرضیه امیری

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha