قلعه تاریخی ماکو با قدمتی افزون بر سه هزار سال، از روزگار اورارتوها تا اواخر دوره قاجار، همواره نگهبان مرزهای شمال غرب ایران و جاده ابریشم بوده است.
آن‌چه این دژ را از دیگر قلعه های ایران متمایز می‌سازد، جاگیری آن در زیر یکی از بزرگترین چترهای سنگی خمیده جهان با زاویه منفی ۴۰ درجه و ارتفاع ۲۲۰ متر از کف قلعه است.
چنین صخره بی مانندی همچون سقفی طبیعی از فضاهای معماری در برابر بارش و تغییرات دمایی محافظت کرده و آسایش ساکنان را در طول قرن ها فراهم آورده است.
محدوده قلعه که روزگاری بافت اصلی شهر ماکو را در بر می گرفته، نزدیک به ۲۵۰ هکتار وسعت دارد و شامل ارگ حاکم نشین در ضلع شمالی، سربازخانه، جان پناه، انبار غله، حمام تاریخی، مسجد و کلیسا بوده است. در بخش جنوبی نیز مردم عادی سکونت داشته اند و به همین دلیل از این مجموعه با عنوان «قلعه شهر» یاد می‌شود.
برپایه کاوش های باستان شناسی سال ۱۳۹۵ و خوانش کتیبه های مکشوفه، نام تاریخی این قلعه در دوره صفوی «عیان» بوده و بر دیواره آن به فرمان شاه عباس دوم در سال ۱۰۵۲ هجری قمری، این بیت تاریخی نقش بسته است که:«این قلعه که اسم او عیان بودضرب المثل جهانیان بود».
همچنین کتیبه های متععدی به زبان ارمنی در آن شناسایی شده که نشان از حضور و حمایت فرمانروایان محلی ارمنی در ادوار مختلف دارد.
این مجموعه ارزشمند در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۹۵ با شماره ۳۱۵۴۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و با سرمایه گذاری سازمان منطقه آزاد ماکو، به عنوان نامزد ثبت جهانی یونسکو مطرح است.
با وجود مرمت های انجام شده در بخش هایی از ارگ و ضلع غربی قلعه، همچنان بخش عظیمی از این میراث کهن در زیر لایه های صخره ای پنهان مانده و نیازمند حفاظت و مرمت اصولی است.
گزارش تصویری پیشِ رو، نگاهی است به عظمت و زیبایی این یادگار سه هزارساله؛ جایی که سنگ و تاریخ در هم تنیده اند و هنوز پس از قرن ها، شکوه دیرینه خود را به رخ بازدید کنندگان می‌کشند.