رحیم کردونی، پژوهشگر تاریخ نفت در یادداشتی نوشت: ورود صنعت نفت به جنوبغرب ایران، تنها یک تحول صنعتی نبود؛ بلکه نقطه آغاز دگرگونی تمدنی بود که ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و حتی جغرافیای انسانی خوزستان را از بنیان تغییر داد. منطقهای که تا پیش از قرن بیستم، در حاشیه ساختار حکمرانی ایران قرار داشت، با کشف نفت به مرکز ثقل تحولات ملی و منطقهای تبدیل شد.
پس از ۱۲۳ سال فعالیت صنعت نفت در ایران، میراث تمدنی این صنعت چیست؟
برای رسیدن به پاسخ، باید دو جهان را کنار هم قرار داد: جهان خوزستان پیش از نفت، و جهان خوزستان پس از ورود نفت.
این دو جهان، نه تنها از نظر اقتصادی، بلکه از نظر ذهنیت، روابط اجتماعی، ساختار قدرت، الگوهای زیست و حتی تصور مردم از آینده، تفاوتی بنیادین دارند.
۱. خوزستان پیش از نفت؛ سرزمینی در حاشیه، با ساختارهای کهن
۱–۱. جغرافیا و انزوای طبیعی
تا اواخر دوره قاجار، خوزستان بهدلیل وجود رشتهکوه زاگرس و نبود راههای ارتباطی، عملاً از مرکز ایران جدا بود. این جدایی، نه فقط جغرافیایی، بلکه ذهنی و سیاسی نیز بود.
برای حکومت مرکزی، خوزستان بیشتر یک «منبع مالیات» بود تا یک «سرزمین برای توسعه.»
۱–۲. ساختار قدرت؛ تیولداری در شمال، خودمختاری در جنوب
خوزستان به دو بخش عمده تقسیم میشد:
الف) شمال ایالت (شوشتر، دزفول، رامهرمز)
- ادارهشده توسط حاکمان دولتی
- منصوبشده بر اساس مزایده مالیاتی
- فاقد برنامهریزی توسعه
- وابسته به نظام تیولداری و اجارهداری
ب) جنوب ایالت
- تحت نفوذ شیوخ طوایف
- ساختار اجتماعی مبتنی بر اتحادیههای عشیرهای
- خودمختاری عملی تا زمانی که مالیات پرداخت میشد
- قدرتگیری خاندان شیخ جابر و پیشی گرفتن از شیوخ آلبوناصر
این ساختار دوگانه، خوزستان را به منطقهای با قدرتهای محلی قوی و دولت مرکزی ضعیف تبدیل کرده بود.
۱–۳. اقتصاد معیشتی و محدودیتهای تولید
اقتصاد منطقه بر پایه موارد زیر استوار بود:
-کشاورزی دیم
-کشت محدود آبی
-تولید نیل
-خرما
-غلات و حبوبات
-صنایع کوچک مانند عبابافی و قالیبافی
خرمشهر تنها بندر مهم منطقه بود و صادرات خرما، اسب، قاطر و غلات از آن انجام میشد.
۱–۴. جمعیت و پراکندگی
برآورد رابرتسون در سال ۱۸۷۸ نشان میدهد:
- جمعیت کل: ۱۶۷ هزار نفر
- اهواز: تنها ۱۰۰۰ نفر
- خرمشهر: ۴۵ هزار نفر
- شوشتر و دزفول: مجموعاً ۵۲ هزار نفر
این ارقام نشان میدهد که خوزستان پیش از نفت، منطقهای کمجمعیت، روستایی و عشایری بود.
۱–۵. فقدان خدمات عمومی در ساختار سنتی حکومت در موارد زیر اصلاً موضوعیت نداشت:
- آموزش
- بهداشت
- درمان
- رفاه عمومی
وظیفه حکومت تنها حفظ امنیت و جمعآوری مالیات بود. این وضعیت، ذهنیت مردم را نیز شکل داده بود: حقوق فردی در برابر حقوق جمع، معنای چندانی نداشت.
۲. آغاز عصر نفت؛ از امتیاز دارسی تا انفجار چاه شماره یک:
۲–۱. امتیاز ۱۹۰۱؛ قراردادی که تاریخ را تغییر داد
در سال ۱۹۰۱، امینالسلطان به نمایندگی از مظفرالدینشاه، امتیاز ۶۰ ساله اکتشاف و استخراج نفت را امضا کرد. این امتیاز، در ظاهر یک قرارداد اقتصادی بود، اما در عمل، سرآغاز ورود ایران به عصر جدید انرژی شد.
۲–۲. تلاشهای رینولدز؛ هفت سال جستوجوی بیوقفه:
جرج برنارد رینولدز، پس از شکست در چیا سرخ قصرشیرین، شاردین و ماماتین رامهرمز سرانجام در ۲۶ مه ۱۹۰۸، در میدان نفتون مسجدسلیمان، در عمق ۳۶۰ متری زمین، به نفت رسید. این لحظه، نه فقط برای ایران، بلکه برای جهان، نقطه عطفی تاریخی بود.
۲–۳. پیامدهای فوری کشف نفت پس از کشف نفت:
- کارگاهها و انبارهای متعدد ساخته شد
- تجهیزات سنگین وارد منطقه شد
- خط لوله ۱۳۰ مایلی نفتون–آبادان احداث گردید
- پالایشگاه آبادان در سال ۱۹۱۲ تکمیل شد
این پروژهها، نخستین زیرساختهای صنعتی خوزستان را شکل دادند.
۳. مهاجرت، اشتغال و تولد شهرهای جدید:
۳–۱. موج مهاجرت بیسابقه
صنعت نفت، در سالهایی که ایران با قحطی، ناامنی و آشوب روبهرو بود، هزاران فرصت شغلی ایجاد کرد.
عمده مردم از: بوشهر، فارس، بنادر جنوبی، جزایر خلیجفارس، هند و برمه به آبادان و مسجدسلیمان مهاجرت کردند. این مهاجرت، ساختار جمعیتی منطقه را دگرگون کرد.
۳–۲. تولد دو شهر تمدنی:
مسجدسلیمان، نخستین شهر نفتی ایران؛ شهری که از دل کوهستان زاگرس بیرون آمد.
آبادان، مرکز پالایش، صادرات و زندگی صنعتی؛ شهری که از یک جزیره خشک و گرم، به یکی از مهمترین شهرهای خاورمیانه تبدیل شد.
۴. شکلگیری زیرساختهای مدرن و تغییر سبک زندگی
۴–۱. نخستین ساختمانها و شهرکها
شرکت نفت انگلیس و ایران، برای اسکان متخصصان اروپایی، نخستین ساختمانهای مدرن منطقه را ساخت: ساختمان دوطبقه با سازه فلزی، ویلای شماره یک، محله بریم و کولیلین ، که این الگو، بعدها در سراسر خوزستان تکرار شد.
۴–۲. ایجاد خدمات اجتماعی نوین برای نخستینبار در منطقه:
- درمانگاه
- مدارس
- باشگاهها
- فروشگاهها
- شبکههای حملونقل
این خدمات، سبک زندگی مردم را از بنیان تغییر داد.
۴–۳. نظم صنعتی و شکلگیری طبقه کارگر
صنعت نفت، مفاهیم جدیدی را وارد جامعه کرد:
- نظم کاری
- ساعت مشخص کار
- حقوق ماهانه
- تخصصگرایی
- سلسلهمراتب اداری
این مفاهیم، ذهنیت مردم را دگرگون کرد و طبقه کارگر صنعتی را شکل داد.
۵. میراث تمدنی صنعت نفت در خوزستان
۵–۱. دگرگونی اقتصادی
- گذار از اقتصاد معیشتی به اقتصاد صنعتی
- ایجاد هزاران شغل
- شکلگیری صنایع وابسته
- رونق تجارت و حملونقل
۵–۲. تحول اجتماعی
- مهاجرت و تنوع قومی
- تغییر الگوهای معیشت
- افزایش سواد
- دسترسی به خدمات درمانی
۵–۳. توسعه شهری
- پیدایش شهرهای جدید
- گسترش راهها و پلها
- ایجاد شهرکهای برنامهریزیشده
۵–۴. تأثیرات فرهنگی
- شکلگیری طبقه کارگر مدرن
- ورود مفاهیم جدید کار و نظم
- تغییر در روابط اجتماعی
نتیجهگیری
صنعت نفت، خوزستان را از منطقهای حاشیهای و معیشتی، به مرکز صنعتی ایران تبدیل کرد.
این تحول، نهفقط اقتصادی، بلکه تمدنی بود؛ زیرا ذهنیت، روابط اجتماعی، ساختار قدرت و الگوهای زیست مردم را تغییر داد.
امروز، هرچند بسیاری از چالشها و نقدها درباره صنعت نفت وجود دارد، اما نمیتوان انکار کرد که نفت، یکی از بزرگترین عوامل شکلدهنده هویت معاصر خوزستان است.
انتهای پیام/
نظر شما