مجتبی گهستونی، روزنامه‌نگار و دبیر سرویس نخبگان و سمن‌های میراث آریا در یادداشتی نوشت: در سفر به روستای کهن حصار حسن‌بیک از توابع شهرستان ورامین، با آیینی آشنا شدم که اگرچه در سکوت خانه‌ها و در جمع‌های کوچک خانوادگی برگزار می‌شود، اما در دل خود بخشی از تاریخ، باور و فرهنگ شفاهی این منطقه را حفظ کرده است؛ آیین سنتی «چله تیرماهی».

این رسم که به گفته اهالی، دست‌کم یک قرن در میان خانواده‌های روستا سابقه دارد، هر سال در نخستین روز ماه تیر آغاز می‌شود. چله تیرماهی آیینی کاملاً زنانه و خانوادگی است؛ مراسمی که با نیت برآورده شدن حاجات، خوشبختی دختران، طلب خیر و برکت برای اهل خانه و امید به گشایش در زندگی برگزار می‌شود.

در گذشته، بسیاری از خانواده‌های حصار حسن‌بیک این رسم را به‌جا می‌آوردند، اما امروز تنها شمار اندکی از خانواده‌ها هنوز به آن پایبند مانده‌اند. همین نکته، اهمیت توجه به این آیین را دوچندان می‌کند؛ زیرا اگر چنین سنت‌هایی ثبت، معرفی و پاسداری نشوند، به‌تدریج از حافظه جمعی مردم پاک خواهند شد.

در آغاز مراسم، کوزه‌ای که در گویش محلی «بَستو» نامیده می‌شود، آماده و درون آن آب ریخته می‌شود. سپس هر یک از اعضای خانواده نشانه‌ای کوچک از خود، مانند گیره، دکمه، سکه یا شیئی دیگر انتخاب می‌کند. مشخصات هر نشانه جداگانه نوشته می‌شود تا در پایان مراسم معلوم باشد هر شیء متعلق به چه کسی است. پس از آن، نشانه‌ها با ذکر صلوات، یکی‌یکی درون کوزه انداخته می‌شوند.

هفت روز بعد، بخش اصلی آیین برگزار می‌شود. در این مرحله، دختری نوجوان، معمولاً در سنین ۱۲ تا ۱۵ سال، که از هویت نشانه‌ها آگاهی ندارد، دست درون کوزه می‌برد و نشانه‌ها را یکی‌یکی بیرون می‌آورد. همزمان با بیرون آمدن هر نشانه، حاضران شعری می‌خوانند؛ گاه از دیوان حافظ، گاه از اشعار محلی و گاه شعرهایی با مضمون دعا، خیر، برکت و خوشبختی. سپس نشانه بیرون‌آمده با فهرست نوشته‌شده تطبیق داده می‌شود و مضمون شعر خوانده‌شده به صاحب آن نسبت داده می‌شود.

آنچه در چله تیرماهی اهمیت دارد، تنها جنبه فال‌گونه یا آیینی آن نیست. این رسم، بستری برای گردهم آمدن زنان خانواده، انتقال باورها و روایت‌های شفاهی، شعرخوانی، دعا، امید و پیوند میان نسل‌هاست. در دل چنین آیین‌هایی است که فرهنگ محلی زنده می‌ماند و هویت یک روستا از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.

امروز که اجرای چله تیرماهی در حصار حسن‌بیک محدود شده و تنها در چند خانواده ادامه دارد، ضرورت ثبت و صیانت از آن بیش از پیش احساس می‌شود. ثبت ملی این آیین در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور می‌تواند گامی مهم برای معرفی، حفظ و تداوم آن باشد؛ آیینی که هنوز در خانه‌های معدودی جریان دارد، اما ارزش آن فراتر از یک رسم خانوادگی است.

چله تیرماهی بخشی از حافظه فرهنگی مردم حصار حسن‌بیک است؛ میراثی زنانه، بومی و ریشه‌دار که اگر امروز برای حفظ آن اقدام نشود، فردا شاید تنها نامی از آن باقی بماند.

انتهای پیام/