علیرضا قلی‌نژاد پیربازاری ضمن تبریک روز ملی فناوری اطلاعات، با بیان این که بیست‌ودوم تیرماه، هم‌زمان با سالروز تولد محمد بن موسی خوارزمی، فرصتی برای تأمل دوباره در جایگاه فناوری اطلاعات در مسیر توسعه کشور است، در یادداشتی نوشت: خوارزمی را نباید تنها به عنوان دانشمندی متعلق به گذشته گرامی داشت، میراث علمی او، به‌ویژه در صورت‌بندی روش‌های محاسباتی و الگوریتمی، همچنان در بنیان بسیاری از فناوری‌های امروز حضور دارد. از این منظر، روز ملی فناوری اطلاعات می‌تواند روز بازاندیشی درباره نسبت میان دانش، فناوری و آینده جامعه ایرانی نیز باشد.

فناوری اطلاعات یکی از مهم‌ترین شاخه‌های مفهوم گسترده‌تر فناوری است. فناوری تنها به ابزارها و تجهیزات فناورانه محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از دانش‌ها، روش‌ها، مهارت‌ها و سازوکارهایی است که برای حل مسئله و تبدیل شناخت به عمل به کار گرفته می‌شوند.

در این میان، فناوری اطلاعات وظیفه گردآوری، سازمان‌دهی، پردازش، تحلیل، انتقال و دسترس‌پذیر ساختن داده‌ها را بر عهده دارد و به همین سبب، به زیرساخت بسیاری از فناوری‌های نوین، از هوش مصنوعی و اینترنت اشیا تا خدمات ابری و سامانه‌های هوشمند، تبدیل شده است.

اهمیت این موضوع در قلمرو میراث فرهنگی دوچندان است. حفاظت از میراث فرهنگی را نباید به مجموعه‌ای از عملیات فنی و اجرایی فروکاست. حفاظت، پیش از هر چیز، فرایندی دانشی است که از شناسایی، مستندسازی و فهم اهمیت فرهنگی آغاز می‌شود و سپس به تصمیم‌گیری درباره نگهداری، مرمت، احیا، سازگارکردن و مدیریت تغییر می‌انجامد.

منشور بورا نیز حفاظت را مجموعه فرایندهای مراقبت از یک مکان برای حفظ اهمیت فرهنگی آن می‌داند و بر تقدم شناخت اهمیت، تدوین سیاست و سپس مدیریت اثر تأکید می‌کند. بنابراین، اقدام اجرایی هنگامی واجد معنای حفاظتی است که بر پژوهش، مستندات معتبر و ارزیابی سنجیده استوار باشد.  

از همین منظر، فناوری اطلاعات در میراث فرهنگی، گردشگری و هنرهای ملی/ صنایع‌دستی صرفاً وسیله‌ای برای تسریع مکاتبات اداری یا معرفی آثار در فضای مجازی نیست. این فناوری بخشی از زیرساخت شناخت و حفاظت است.

پایگاه‌های داده، سامانه‌های اطلاعات مکانی، تصویربرداری و مدل‌سازی سه‌بعدی، پایش هوشمند، آرشیوهای دیجیتال و ابزارهای تحلیل داده می‌توانند اطلاعات پراکنده را به دانشی قابل اتکا برای تصمیم‌گیری تبدیل کنند. یونسکو نیز تحول دیجیتال را عاملی مؤثر در مستندسازی، حفاظت، دسترسی، معرفی و انتقال میراث فرهنگی به نسل‌های آینده می‌داند. این ضرورت صرفاً انتخابی فناورانه نیست.

گستردگی جغرافیایی، تنوع تاریخی، تعدد محوطه‌ها، بناها، بافت‌های تاریخی، اشیای فرهنگی، اسناد، سنت‌ها، مهارت‌ها و جلوه‌های میراث ناملموس کشور، حجمی از داده و مسئولیتها را پدید آورده اند که مدیریت آن با روش‌های سنتی و غیرشبکه‌ای دیگر پاسخ‌گو نیست.

بدون نظام‌های یکپارچه اطلاعاتی، استانداردهای مشترک داده، ثبت مستمر وضعیت آثار و امکان تبادل اطلاعات میان پژوهشگران و مدیران، بخشی از دانش میراثی کشور یا از دست می‌رود یا در زمان مناسب در اختیار تصمیم‌گیران قرار نمی‌گیرد.

در چنین شرایطی، نهادهای پژوهشی و علمی، به‌ویژه پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری به عنوان نهاد حاکمیتی و مرجع پژوهش‌های میراث فرهنگی و گردشگری کشور، مسئولیتی فراتر از استفاده روزمره از ابزارهای دیجیتال دارند.

ایجاد بانک‌های ملی و به‌هم‌پیوسته اطلاعات میراث، دیجیتال‌سازی هدفمند اسناد، توسعه سامانه‌های تصمیم‌یار، حمایت از پژوهش‌های میان‌رشته‌ای و تبدیل داده‌های پژوهشی به دانش قابل استفاده در سیاست‌گذاری، بخشی از این مسئولیت است.

روز ملی فناوری اطلاعات یادآور این واقعیت است که فناوری جایگزین انسان، پژوهشگر یا مرمتگر نیست، اما می‌تواند دامنه دید، دقت شناخت و کیفیت تصمیم آنان را افزایش دهد. آینده حفاظت از میراث فرهنگی ایران در پیوند سنجیده میان دانش انسانی، تجربه حرفه‌ای و ظرفیت‌های فناورانه رقم خواهد خورد، پیوندی که باید آن را نه یک انتخاب تزئینی، بلکه ضرورتی برای پاسداری مسئولانه از میراث فرهنگی و توسعه گردشگری و صنایع‌دستی کشور دانست.

انتهای پیام/