میراث آریا: سومین رویداد-رسانه «روایت خلیجفارس؛ از کرانه تا پسکرانه» در موزه مردمشناسی و دریانوردی بندر تاریخی کنگ برگزار شد؛ رویدادی که این بار با محوریت بازشناسی آیین نوروز دریا، مستندسازی دانش بومی دریانوردان و باززندهسازی گاهشماری اقلیمی خلیجفارس، تلاش کرد تا بخشی از میراث ناملموس دریایی ایران را از دل روایتهای شفاهی، پژوهشهای میدانی و آثار مستند، دوباره در معرض دید و گفتوگو قرار دهد.
برگزاری این برنامه با همکاری پایگاه میراث ملی بافت تاریخی کنگ و شهرداری بندر کنگ، تنها یک گردهمایی فرهنگی نبود؛ بلکه تلاشی برای پیوند دادن جامعه محلی، پژوهشگران، رسانهها و کنشگران حوزه میراثفرهنگی در مسیری مشترک برای حفاظت از میراثی بود که بیش از آنکه در بناها و اشیای تاریخی تجلی یافته باشد، در حافظه مردم، زبان محلی، آیینها و تجربههای زیسته نسلهای متوالی دریاورزان جریان دارد.
نخستین بخش برنامه به اکران نسخه جشنوارهای مستند پژوهشی نوروز دریا به کارگردانی فرشید ایرانپرست و تهیهکنندگی سعید ماندگاری اختصاص داشت. اثری که نسخه تلویزیونی آن طی سالهای گذشته از شبکههای مختلف رسانه ملی پخش شده و بهعنوان یکی از مستندهای شاخص حوزه میراثفرهنگی دریایی شناخته میشود.
مستند «نوروز دریا» تنها به معرفی یک آیین نمیپردازد، بلکه تلاش میکند نظام دانشی نهفته در پس این سنت کهن را روایت کند؛ دانشی که طی قرنها از طریق تجربه، مشاهده طبیعت و انتقال سینهبهسینه میان دریانوردان شکلگرفته است. در این روایت، نوروز دریا آغاز فصلی تازه در تقویم زندگی ساحلنشینان است؛ تقویمی که بر پایه شناخت بادها، جریانهای دریایی، حرکت ستارگان، وضعیت جزر و مد، دمای آب و رفتار آبزیان تنظیمشده و تا پیش از ورود فناوریهای نوین، مهمترین راهنمای دریانوردان جنوب ایران برای سفرهای دریایی به شمار میرفت.
پس از نمایش فیلم، فضای موزه به نشست نقد و بررسی اثر اختصاص یافت؛ نشستی که بیش از آنکه به نقد سینمایی محدود شود، به زمینهای برای گفتوگو درباره ابعاد تاریخی، مردمشناختی و فرهنگی نوروز دریا تبدیل شد. پژوهشگران، مستندسازان، فعالان میراثفرهنگی و حاضران، درباره جایگاه این آیین در هویت دریایی ایران، ظرفیتهای پژوهشی آن و ضرورت ثبت و انتقال این دانش به نسلهای آینده به تبادلنظر پرداختند.
در این نشست، سپهر زارعی، معاون میراثفرهنگی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی هرمزگان، بندر تاریخی کنگ را یکی از مهمترین کانونهای میراث دریایی ایران و خلیجفارس توصیف کرد و بر این نکته تأکید داشت که آیینها، سنتها و دانش بومی دریانوردی، بخش مهمی از هویت تاریخی ساکنان این کرانهها را شکل دادهاند؛ هویتی که حفاظت از آن، تنها وظیفه دستگاههای متولی نیست، بلکه نیازمند مشارکت فعال جامعه محلی و ثبت نظاممند روایتها و تجربههای نسلهای گذشته است.
او با اشاره به ثبت جهانی پرونده «دانش سنتی لنج سازی و دریانوردی ایرانیان در خلیجفارس» در فهرست میراثفرهنگی ناملموس یونسکو در سال ۲۰۱۱ میلادی، نوروز دریا و گاهشماری اقلیمی خلیجفارس را از مهمترین اجزای این میراث جهانی دانست و تأکید کرد که مستندسازی و بازشناسی این دانش، ضرورتی فراتر از حفاظت فرهنگی دارد؛ زیرا این میراث، بخشی از حافظه مشترک تمدنی منطقه خلیجفارس و حوزه پهناور اقیانوس هند است.
اما شاید مهمترین بخش این رویداد، «سالفه دریاورزان» بود؛ سالفه، واژهای آشنا در فرهنگ ساحلنشینان هرمزگان که به معنای گفتوگو، نقل خاطره و روایت تجربه است. در این نشست، ریشسفیدان، ناخدایان، لنجداران و دریانوردان باسابقه، روایتهای خود از نوروز دریا، شیوههای سنتی دریانوردی، شناخت بادهای فصلی، جریانهای دریایی، زمان مناسب سفرهای دریایی و نظام گاهشماری اقلیمی را بازگو کردند.
آنچه این بخش را متمایز میکرد، صرفاً نقل خاطرات نبود؛ بلکه ثبت و ضبط این روایتها برای تکمیل مستندات مربوط به میراثفرهنگی ناملموس و حفظ دانش بومی دریایی بود. بسیاری از این روایتها تاکنون هرگز بهصورت مکتوب ثبتنشده و تنها در حافظه نسلهای قدیمی باقیماندهاند؛ نسلی که تجربه عملی آنان، گاه معادل دهها سال پژوهش میدانی در شناخت محیط دریایی است.
در خلال این روایتها، پیوندهای تاریخی میان بنادر جنوبی ایران با سواحل اقیانوس هند نیز بارها مورداشاره قرار گرفت. دریانوردان از شباهتهای گاهشماری دریایی، شیوههای ناوبری و شناخت بادها در بنادر زنگبار، کالیکوت، ملیبار و دیگر مراکز تاریخی دریانوردی سخن گفتند؛ نشانههایی که نشان میدهد خلیجفارس، قرنها بخشی از شبکه بزرگ تعاملات فرهنگی و دریایی اقیانوس هند بوده است.
یکی از محورهای مهم این رویداد، توجه به پیوند میان دانش نجوم و دریانوردی سنتی بود. پیش از آنکه ابزارهای مدرن ناوبری در اختیار دریانوردان قرار گیرد، موقعیت ستارگان، طلوع و غروب خورشید، وضعیت ماه، جهت بادها و نشانههای طبیعی، دقیقترین ابزار برای تعیین مسیر، زمان حرکت و پیشبینی شرایط دریا به شمار میرفت. همین تجربههای انباشته، به مرور نظامی از گاهشماری اقلیمی را شکل داد که امروزه از آن بهعنوان یکی از ارزشمندترین جلوههای دانش بومی خلیجفارس یاد میشود.
در پایان این رویداد، بار دیگر بر اهمیت استمرار مجموعه برنامههای «روایت خلیجفارس؛ از کرانه تا پسکرانه» تأکید شد؛ برنامهای که معاونت میراثفرهنگی هرمزگان آن را بهعنوان یکی از محورهای اصلی فعالیت خود در سال ۱۴۰۵ دنبال میکند. این رویدادها با مشارکت پلتفرم رسانهای «دریانما» و با الگوی «رویداد-رسانه» طراحیشدهاند تا از طریق ترکیب پژوهش، روایت، مستندسازی، رسانه و مشارکت جوامع محلی، فرآیند بازشناسی و باززندهسازی میراثفرهنگی سواحل و بنادر هرمزگان را تقویت کنند.
اگر نخستین برنامه این مجموعه در بستک به پیوند تجارت دریایی و فرهنگ بومی پرداخت و دومین رویداد در بندرلنگه، میراث تجارت مروارید را روایت کرد، سومین ایستگاه در بندر تاریخی کنگ، بار دیگر یادآور شد که میراث دریایی ایران تنها در لنجها، بادگیرها یا اسکلههای تاریخی خلاصه نمیشود؛ بلکه در دانش نجومی دریانوردان، تقویمهای اقلیمی، روایتهای شفاهی، آیینهای کهن و حافظه جمعی مردمانی نهفته است که قرنها زندگی خود را با ریتم دریا تنظیم کردهاند.
شاید مهمترین دستاورد چنین رویدادهایی نیز همین باشد؛ اینکه نشان میدهند حفاظت از میراثفرهنگی ناملموس، پیش از آنکه به ثبت در فهرستها وابسته باشد، نیازمند شنیدن روایت کسانی است که آخرین راویان این دانشاند. تا زمانی که این صداها ثبت و روایت شوند، حافظه تاریخی خلیجفارس نیز زنده خواهد ماند.
انتهای پیام/
نظر شما