مجتبی کاویان مدیر پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی سبزوار در یادداشتی نوشت: در میان نشانه‌های کهن شهر سبزوار، «پامنار» نه فقط نام یک مسجد، بلکه نام بخشی از حافظه تاریخی شهر است؛ بنایی که قرن‌هاست در کنار گذر کهن بیهق ایستاده و همچون نشانه‌ای استوار، روایتگر دیانت، معماری و زیست شهری مردم این دیار بوده است.

مسجد پامنار را باید از کهن‌ترین مساجد خراسان بزرگ دانست؛ بنایی که ریشه‌های آن به سده‌های نخستین اسلامی و چه بسا به پیش از اسلام بازمی‌گردد و در طول تاریخ، بارها مرمت و بازسازی شده، اما همچنان هویت نخستین خود را حفظ کرده است.
بر پایه منابع تاریخی، این مسجد در سال ۲۶۶ هجری قمری، در روزگار خلافت «المعتمد بالله» عباسی و در زمان حکومت محمد بن طاهر، واپسین فرمانروای سلسله طاهریان، به همت بانویی نیکوکار در سبزوار بنیان نهاده شد. روایت‌ها می‌گویند هنگامی که مسجد پیشین شهر در پی حوادثی آسیب دید و مردم برای نماز جمعه و اعیاد به خسروگرد می‌رفتند، اختلافی در رؤیت هلال میان دو شهر رخ داد. بازگشت مردم سبزوار و نقل این ماجرا، سبب شد آن بانوی خیراندیش باغ خویش را وقف کند و هزینه ساخت مسجدی تازه را بر عهده گیرد؛ مسجدی که بعدها به «مسجد آدینه» نیز شهرت یافت و تا چند قرن محل اصلی اقامه نماز جمعه مردم کهن دیارِ بیهق بود.
ساختمان مسجد از خشت و آجر برپا شده و شبستان آن بر سیزده پایه استوار است که مجموعاً بر روی صفه ای بلندتر از محیط اطراف استقرار یافته است که زیر آن فضاهایی برای طهارت و وضوخانه تعبیه شده است. در طول سده‌ها، این بنا بارها مورد مرمت قرار گرفته است؛ از تجدید بنای آن در سال ۳۱۷ هجری قمری به همت امیر ابوالفضل زیاری گرفته تا ساخت مناره در سال ۴۲۰ هجری قمری به دستور خواجه امیرک دبیر، همین تداوم مرمت‌ها سبب شده است که لایه‌های تاریخی بنا از قرون اولیه اسلامی تا دوره صفوی و حتی روزگار معاصر در کالبد آن قابل مشاهده باشد.
شاخص‌ترین عنصر این مجموعه، مناره‌ای است که در کنار ایوان ورودی مسجد سر برآورده و نام «پامنار» نیز از آن برگرفته شده است. این مناره که ارتفاعی حدود بیست متر دارد، با آجرکاری‌ها و کتیبه‌های معقلی آراسته شده و از نمونه‌های کهن معماری مناره در خراسان به شمار می‌آید. انواع تزئینات آجری و آیاتی از قرآن مجید، جداره مناره را به زیبایی آراسته اند. اما ویژگی اصلی آن، جنبش‌پذیری سازه است؛ به گونه‌ای که در صورت حرکت، لرزشی مشابه منارجنبان اصفهان در آن احساس می‌شود. همین عنصر عمودی و استوار، در کنار ایوان مسجد، ترکیبی معماری پدید آورده که با گذر زمان، مسجد پامنار تنها یک بنای عبادی باقی نماند و به نشانه‌ای شهری در حافظه جمعی مردم تبدیل شده است. هنوز هم در محاورات روزمره، نام «پامنار» یکی از نشانی‌های شناخته‌شده شهر است؛ نامی که رهگذران خیابان بیهق و شهدا بارها آن را در گفت‌وگوهای روزانه شنیده‌اند. این پیوند میان معماری و حافظه اجتماعی، نشان می‌دهد که مسجد پامنار تنها یک اثر تاریخی نیست، بلکه بخشی از هویت فضایی شهر است.
از منظر شهرسازی و از بعد چشم اندازهای فرهنگی نیز جایگاه این بنا بسیار مهم است. مناره و سردر مسجد در لبه خیابان تاریخی بیهق قرار گرفته‌اند؛ خیابانی که بر روی یک بازار تاریخی بنا شده و در دوران معاصر یکی از محورهای اصلی شهر تاریخی سبزوار بوده است. در امتداد این گذر، در مقاطع مختلف مناره‌ای منفرد و استوار در برابر دیدگان رهگذر پدیدار می‌شود و در کنار ایوان مسجد، ترکیبی موزون و معنادار می‌آفریند. این حضور بصری، به خیابان بیهق هویتی ویژه می‌بخشد و آن را از یک مسیر صرفاً عبوری، به گذری تاریخی با نشانه‌ای ماندگار تبدیل می‌کند.
از این رو، حفاظت از مسجد پامنار از یک بعد دیگر به معنای صیانت از «منظر تاریخی» خیابان بیهق است. منظر شهری زمانی معنا می‌یابد که عناصر تاریخی آن امکان دیده‌شدن و خوانده‌شدن داشته باشند. اگر جداره‌های پیرامونی بی‌توجه به این نشانه تاریخی شکل بگیرند، به تدریج مناره و ایوان مسجد در میان ازدحام تابلوها و نماهای ناهمگون گم خواهد شد و یکی از مهم‌ترین عناصر هویتی این گذر از میان می‌رود.
در همین چارچوب، مرمت اخیر مناره مسجد پامنار که با پیگیری مصرانه هیأت امنای محترم مسجد و با نظارت اداره میراث فرهنگی انجام گرفته است، گامی مهم در مسیر حفاظت از این اثر تاریخی به شمار می‌آید. با این حال، مرمت یک بنا زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که محیط پیرامونی آن نیز سامان یابد. گام بعدی در این مسیر، بهسازی نمای اصلی مسجد در امتداد خیابان بیهق و ساماندهی جداره‌های اطراف آن است؛ اقدامی که می‌تواند این نشانه تاریخی را دوباره در منظر شهری برجسته و خوانا کند.

انتهای پیام/