محمد شجاعی جامعه‌شناس در یادداشتی به مناسبت روز خبرنگار نوشت: جامعه‌شناسان بر این باورند که هیچ جامعه‌ای بدون حافظه تاریخی و هویت فرهنگی پایدار نمی‌ماند، آنچه ملت‌ها را در برابر گسست‌های فرهنگی، شتاب جهانی‌شدن و تغییرات اجتماعی مقاوم می‌کند، تنها منابع اقتصادی یا سیاسی نیست، بلکه سرمایه‌ای است که در فرهنگ، تاریخ و احساس تعلق جمعی نهفته است و در این میان، خبرنگاران حوزه میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، از مهم‌ترین کنشگران اجتماعی هستند که با روایت آگاهانه گذشته و حال، در ساختن آینده‌ای مبتنی بر هویت فرهنگی نقش‌آفرینی می‌کنند.

پیر بوردیو، جامعه‌شناس برجسته فرانسوی، سرمایه فرهنگی را یکی از بنیادی‌ترین منابع قدرت در جوامع می‌داند، از منظر او، میراث‌فرهنگی، هنرهای سنتی، صنایع‌دستی و دانش بومی، تنها یادگارهای تاریخی نیستند، بلکه اشکال ارزشمند سرمایه فرهنگی‌اند که قابلیت تبدیل به سرمایه اجتماعی و حتی سرمایه اقتصادی را دارند؛ خبرنگاران با معرفی این ظرفیت‌ها، در واقع فرآیند تبدیل سرمایه فرهنگی به فرصت‌های توسعه را تسهیل می‌کنند، هر گزارش از یک بنای تاریخی، هر روایت از یک آیین کهن و هر گفت‌وگو با یک هنرمند صنایع‌دستی، به افزایش آگاهی عمومی و ارتقا منزلت اجتماعی این سرمایه‌ها می‌انجامد.

رابرت پاتنام نیز سرمایه اجتماعی را حاصل اعتماد، مشارکت و شبکه‌های ارتباطی میان افراد جامعه می‌داند، رسانه‌های مسئول و خبرنگاران حرفه‌ای از مهم‌ترین عوامل شکل‌دهنده این اعتماد هستند، هنگامی که رسانه با دقت، صداقت و مسئولیت‌پذیری از ارزش‌های تاریخی و فرهنگی سخن می‌گوید، جامعه نسبت به میراث خود احساس تعلق بیشتری پیدا می‌کند؛ این احساس تعلق مشارکت عمومی در حفاظت از آثار تاریخی، حمایت از هنرمندان صنایع‌دستی و استقبال از توسعه گردشگری را افزایش می‌دهد و در نهایت به تقویت سرمایه اجتماعی منجر می‌شود.

از نگاه آنتونی گیدنز، هویت در جهان امروز محصول فرآیند بازاندیشی مستمر است، انسان معاصر هویت خود را از خلال روایت‌هایی می‌سازد که درباره گذشته و اکنون دریافت می‌کند، خبرنگاران دقیقا در همین نقطه ایفا نقش می‌کنند، آنان روایتگران تاریخ و فرهنگ‌اند؛ روایتگرانی که می‌توانند میان نسل امروز و میراث چند هزار ساله ایران پیوندی زنده برقرار کنند، اگر این روایت‌ها دقیق، علمی و جذاب باشند، جامعه نه تنها گذشته خود را فراموش نخواهد کرد، بلکه آن را به‌عنوان سرمایه‌ای برای آینده نیز بازتعریف خواهد کرد.

گردشگری نیز پیش از آنکه یک صنعت اقتصادی باشد، یک پدیده فرهنگی و اجتماعی است، مقصد گردشگری ابتدا در ذهن گردشگر شکل می‌گیرد و این تصویر ذهنی را رسانه‌ها می‌سازند، خبرنگاران با معرفی ظرفیت‌های تاریخی، طبیعی و فرهنگی، روایت تجربه‌های اصیل سفر، انعکاس رویدادهای فرهنگی و معرفی جوامع محلی، تصویری واقعی و جذاب از یک مقصد خلق می‌کنند، این روایت‌ها افزون بر افزایش سفر، به تقویت غرور محلی، ایجاد اشتغال، رونق اقتصاد جامعه میزبان و توسعه پایدار نیز کمک می‌کنند.

در حوزه صنایع‌دستی نیز خبرنگاران نقشی فراتر از معرفی محصولات دارند؛ صنایع‌دستی زبان فرهنگ و هویت ایرانی است، زبانی که در تار و پود قالی، نقش سفال، قلم‌زنی فلز، پته‌دوزی، گلیم و ده‌ها هنر سنتی دیگر تجلی یافته است، معرفی استادکاران، روایت زندگی هنرمندان، انعکاس نوآوری‌ها و بیان چالش‌های تولید، در حقیقت پاسداری از میراث ناملموسی است که بخش مهمی از حافظه فرهنگی ایران را تشکیل می‌دهد، رسانه در این فرآیند، حلقه اتصال میان هنرمند، جامعه و بازار است.

از سوی دیگر، خبرنگاران دیده‌بانان میراث‌فرهنگی نیز هستند؛ انعکاس آسیب‌های وارده به بناهای تاریخی، هشدار درباره حفاری‌های غیرمجاز، قاچاق اشیای تاریخی، تخریب بافت‌های ارزشمند و تهدیدهای بافت تاریخی، تنها اطلاع‌رسانی نیست؛ بلکه نوعی نظارت اجتماعی و مطالبه‌گری مدنی است، این کارکرد رسانه مسئولیت‌پذیری نهادهای متولی و مشارکت مردم در حفاظت از میراث را افزایش می‌دهد و به استقرار حکمرانی فرهنگی یاری می‌رساند.

در عصر رسانه‌های نوین و شبکه‌های اجتماعی، سرعت انتشار اطلاعات گاه بر دقت و اصالت غلبه می‌کند، در چنین شرایطی، خبرنگار حرفه‌ای با پایبندی به اخلاق رسانه‌ای، راستی‌آزمایی، روایت مستند و تحلیل مسئولانه، از سرمایه اعتماد عمومی پاسداری می‌کند. اعتماد، ارزشمندترین دارایی رسانه و زیربنای سرمایه اجتماعی هر جامعه است.

امروز خبرنگاران حوزه میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، صرفا تولیدکنندگان خبر نیستند؛ آنان حافظان حافظه تاریخی، راویان هویت ایرانی، تقویت‌کنندگان سرمایه اجتماعی و کنشگران توسعه فرهنگی‌اند؛ هر گزارش آنان می‌تواند بنایی را از فراموشی نجات دهد، هنری را به نسل جدید معرفی کند، مقصدی را به جهان بشناساند و حس تعلق مردم به سرزمینشان را ژرف‌تر سازد.

از این منظر، پاسداشت خبرنگاران، پاسداشت روایتگران تمدنی است که با قلم، تصویر و اندیشه، گذشته را به امروز و امروز را به آینده پیوند می‌زنند؛ آینده‌ای که توسعه پایدار آن، بدون صیانت از میراث‌فرهنگی، رونق گردشگری و بالندگی صنایع‌دستی، قابل تصور نخواهد بود.

انتهای پیام/