میراث آریا: خراسان جنوبی از جمله استانهای برخوردار از تنوع قابل توجه میراثفرهنگی، طبیعی و معنوی در شرق ایران است؛ استانی که آثار تاریخی آن در پهنهای گسترده از ۱۲ شهرستان پراکنده شده و بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی آن را شکل دادهاند.
هزار و ۲۰ اثر تاریخی، طبیعی و معنوی استان در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده که از این میان، ۸۰۵ بنا و محوطه تاریخی است. با این حال، بیش از نیمی از این ابنیه به مرمت اضطراری نیاز دارند؛ آماری که نشان میدهد حفاظت از میراث معماری خراسان جنوبی نیازمند برنامهریزی مستمر، منابع مالی پایدار و اولویتبندی علمی است.
خراسان جنوبی همچنین از ظرفیتهای ثبتشده جهانی متعددی برخوردار است که باغ و عمارت اکبریه بیرجند، بیابان لوت، قنات بلده فردوس، روستای خراشاد در حوزه توبافی، ژئوپارک طبس، کاروانسراهای خراسان جنوبی و روستای اصفهک از جمله آنها هستند. مجموعهای که در کنار آثار ملی استان، تصویری از تاریخ، معماری، طبیعت، هنر، اقتصاد و شیوه زیست مردمان این منطقه را پیش روی گردشگران قرار میدهد.
در چنین جغرافیایی، بناهای تاریخی تنها کالبدهایی از خشت، آجر و سنگ نیستند؛ بلکه بخشی از حافظه شهر و روایتگر شیوه زیست مردمانی هستند که در اقلیم خشک و کمآب شرق ایران، با دانش بومی و معماری سازگار با محیط، زندگی و تمدن را شکل دادهاند.
بیرجند؛ شهری با لایههای تاریخی متعدد
بیرجند بهعنوان مرکز خراسان جنوبی، یکی از مهمترین کانونهای تاریخی استان است؛ شهری که بافت کهن آن مجموعهای از خانههای تاریخی، باغها، ارگها و بناهای عمومی را در خود جای داده و بخش مهمی از هویت کالبدی آن را همین عناصر تاریخی شکل میدهند.
در میان این بناها، ارگ بهارستان جایگاهی ویژه دارد؛ مجموعهای که در میان مردم بیرجند با نام «باغ زرشکی» نیز شناخته میشود و به دلیل موقعیت خود در هسته تاریخی شهر، ارزش معماری و پیوند با رویدادهای تاریخی، از جمله آثار قابل توجه بیرجند به شمار میرود.
ساخت ارگ بهارستان به سالهای ۱۲۰۵ و ۱۲۰۶ هجری قمری و دوره افشاریه نسبت داده شده و این اثر در ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شماره ۳۶۸۳ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
تلفیق معماری دفاعی و باغ ایرانی
ارگ بهارستان از منظر معماری، نمونهای قابل توجه از پیوند عناصر دفاعی با مؤلفههای باغ ایرانی است؛ ترکیبی که در کنار تأمین امنیت و امکان استقرار، فضایی متناسب با شرایط اقلیمی گرم و خشک منطقه ایجاد میکرد.
آجرکاریها و تزئینات هندسی، ساختار معماری مجموعه و ارتباط میان فضاهای ساختهشده و عناصر باغ، بخشی از ویژگیهایی است که ارزش تاریخی و معماری این بنا را شکل میدهد.
موقعیت ارگ در بافت تاریخی بیرجند نیز بر اهمیت آن افزوده است؛ چراکه حفاظت از چنین بناهایی صرفاً به معنای نگهداری یک ساختمان منفرد نیست، بلکه بخشی از زنجیره هویتی و تاریخی شهر را حفظ میکند.
بنایی با کاربریهای متعدد در گذر زمان
ارگ بهارستان در طول حیات خود کارکردهای متفاوتی داشته است. این مجموعه در دورهای بهعنوان مدرسه نسوان مورد استفاده قرار گرفت و بعدها کارگاه فرشبافی در آن مستقر شد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز با تفکیک ارگ از باغ زرشکی، بخشی از پیوستگی فضایی و تاریخی مجموعه از بین رفت و کوشک میانی باغ نیز تخریب شد؛ اتفاقی که از منظر حفاظت از یک مجموعه تاریخی یکپارچه، بخشی از انسجام اولیه آن را تحت تأثیر قرار داد.
در برخی روایتهای تاریخی نیز آمده است که لطفعلیخان زند و همراهانش پس از شکست از لشکریان آقامحمدخان قاجار، چند روزی در ارگ بهارستان پناه گرفتند؛ روایتی که در صورت مستندسازی و بررسی دقیق منابع تاریخی، میتواند بر اهمیت تاریخی این بنا و ظرفیت آن برای روایتگری تاریخی بیفزاید.
بارانهایی که زنگ خطر را به صدا درآورد
فرسودگی ارگ بهارستان در دهههای گذشته، حاصل مجموعهای از عوامل طبیعی و انسانی بوده است؛ عواملی همچون نبود رسیدگی مستمر، محدودیت منابع مرمتی، بلاتکلیفی در زمینه حفاظت و بهرهبرداری و آسیبهای ناشی از شرایط اقلیمی.
بارندگیهای بهمن سال ۱۳۹۷ یکی از نقاط عطف در روند آسیبدیدگی بنا بود؛ بخشی از مجموعه در جریان این بارندگیها تخریب شد و ضرورت مداخله فوری برای حفاظت از بنا بیش از پیش خود را نشان داد.
در پی این اتفاق، موضوع تعیین تکلیف مالکیت و فراهم کردن زمینه مرمت مجموعه در دستور کار قرار گرفت.
طرح «گنجینه آب»؛ ایدهای برای بازگرداندن بنا به چرخه حیات
در سال ۱۳۹۸ و با پیگیریهای انجامشده، مجموعه بر اساس تفاهمنامهای میان شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی و بنیاد مستضعفان در مسیر واگذاری به شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی قرار گرفت.
هدف از این واگذاری، فراهم کردن زمینه مرمت بنا با رعایت ضوابط میراث فرهنگی و تعریف کاربری تازه برای مجموعه عنوان شد.
بر اساس برنامه مطرحشده، قرار بود پس از تکمیل فرآیند خرید و تحویل مجموعه، عملیات مرمت و بازسازی ارگ با همکاری ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی انجام شود و بخشی از آن به «گنجینه آب» اختصاص یابد.
ایده ایجاد گنجینه آب از این منظر قابل توجه بود که میتوانست میان کاربری جدید بنا و یکی از مهمترین عناصر شکلدهنده تمدن خراسان جنوبی یعنی فرهنگ آب و سازوکارهای تاریخی تأمین و مدیریت آب پیوند ایجاد کند.
قناتها، آبانبارها، سازههای آبی و شیوههای سنتی مدیریت منابع آب در خراسان جنوبی تنها عناصر معماری نیستند؛ بلکه بخشی از دانش بومی مردم منطقه برای سازگاری با اقلیم خشک و کمآب به شمار میروند. از این منظر، ایجاد گنجینهای با محوریت آب در یک بنای تاریخی میتوانست بهانهای برای روایت بخشی مهم از تاریخ و فرهنگ این سرزمین باشد.
با این حال، این طرح در سالهای بعد به مرحله اجرا نرسید و ارگ بهارستان همچنان در انتظار مرمت، تعیین تکلیف بهرهبرداری و تأمین منابع مالی باقی ماند.
سالهای انتظار برای نجات یک بنای تاریخی
توقف در روند مرمت و بهرهبرداری از ارگ، بار دیگر این پرسش را مطرح کرد که سرنوشت بناهای تاریخی پس از ثبت ملی و حتی پس از تعیین تکلیفهای اولیه مالکیتی چه خواهد شد.
تجربه ارگ بهارستان نشان میدهد که ثبت یک بنا در فهرست آثار ملی، اگرچه نخستین گام مهم برای حفاظت قانونی از آن است، اما به تنهایی برای بقای یک اثر تاریخی کافی نیست.
مرمت اضطراری، تأمین اعتبار مستمر، تعیین متولی، تدوین طرح حفاظت و احیا و مهمتر از همه تعریف کاربری سازگار با ماهیت بنا، مجموعه اقداماتی هستند که باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
در غیر این صورت، هر سال تأخیر میتواند آسیبهای بیشتری به بنا وارد کند و هزینههای مرمت را افزایش دهد.
۱۵ میلیارد تومان؛ فرصتی که نباید از دست برود
اکنون پس از سالها انتظار، موضوع تأمین اعتبار برای ارگ بهارستان بار دیگر در دستور کار قرار گرفته است.
در هفته گذشته، با پیگیری نماینده مردم شهرستانهای بیرجند، خوسف و درمیان در مجلس شورای اسلامی، ۱۵ میلیارد تومان اعتبار برای مرمت و بازسازی ارگ بهارستان اختصاص یافت.
این اعتبار میتواند نقطه شروع فصل تازهای برای حفاظت از این بنای تاریخی باشد؛ اما اختصاص اعتبار، تنها نخستین حلقه از زنجیره احیای ارگ است.
آنچه اکنون اهمیت دارد، تخصیص واقعی و بهموقع منابع، تهیه یا بهروزرسانی طرح مرمتی، اولویتبندی اقدامات اضطراری و اجرای عملیات زیر نظر کارشناسان متخصص میراث فرهنگی است.
همچنین تعیین تکلیف کاربری آینده بنا اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا مرمت یک بنای تاریخی بدون تعریف چشمانداز روشن برای بهرهبرداری و نگهداری، نمیتواند تضمینی برای حفاظت بلندمدت آن باشد.
از «مرمت» تا «احیا»؛ فاصلهای که باید طی شود
مرمت ارگ بهارستان نباید صرفاً به تثبیت دیوارها، استحکامبخشی سازه یا بازسازی بخشهای آسیبدیده محدود شود.
احیای واقعی زمانی اتفاق میافتد که بنا دوباره به چرخه زندگی شهری بازگردد؛ چرخهای که در آن مردم شهر، گردشگران، پژوهشگران و فعالان فرهنگی بتوانند با بنا ارتباط برقرار کنند و مجموعه تاریخی به فضایی زنده برای انتقال دانش و هویت تبدیل شود.
ایجاد گنجینه آب، در صورت بررسی کارشناسی و تأیید طرح از سوی مراجع تخصصی، میتواند یکی از گزینههای مناسب برای این منظور باشد؛ بهویژه آنکه چنین کاربریای قابلیت پیوند دادن تاریخ معماری بنا با یکی از مهمترین مؤلفههای فرهنگی و تمدنی خراسان جنوبی را دارد.
در کنار آن، میتوان برای ارگ نقشهایی همچون فضای نمایشگاهی، مرکز روایت تاریخ محلی، محل برگزاری رویدادهای فرهنگی و گردشگری و مجموعهای برای معرفی معماری و فرهنگ بومی منطقه را نیز در قالب طرح جامع بهرهبرداری بررسی کرد؛ البته با رعایت ظرفیت کالبدی و ضوابط حفاظتی بنا.
میراثی که میتواند به اقتصاد محلی جان بدهد
تجربه بسیاری از شهرهای تاریخی نشان داده است که بناهای تاریخی در صورت مرمت اصولی و بهرهبرداری صحیح میتوانند از هزینههای صرفاً حفاظتی عبور کرده و به بخشی از اقتصاد فرهنگ و گردشگری تبدیل شوند.
ارگ بهارستان نیز میتواند در کنار سایر عناصر تاریخی بیرجند، بخشی از یک مسیر گردشگری شهری باشد؛ مسیری که با پیوند دادن باغها، خانههای تاریخی، بناهای عمومی و سایر عناصر بافت کهن، تجربهای منسجم از تاریخ شهر را در اختیار گردشگران قرار دهد.
چنین رویکردی نه تنها به افزایش ماندگاری گردشگران در شهر کمک میکند، بلکه میتواند زمینه فعالیت راهنمایان گردشگری، صنایعدستی، فروش محصولات فرهنگی، رویدادهای بومی و سایر کسبوکارهای مرتبط با گردشگری را فراهم کند.
انتهای پیام/
نظر شما