میراثآریا: روستای تاریخی «مصر» در قلب دشت کویر و از توابع شهرستان خور و بیابانک، با تلفیق شگفتانگیز جاذبههای بکر طبیعی، میراث کهن دستبافتهها، مشارکت ۹۰ درصدی جامعه بومی و توسعه هدفمند زیرساختهای بومگردی، در آستانه ورود به فهرست «بهترین دهکدههای گردشگری جهان» (UN Tourism) در سال ۲۰۲۶ قرار گرفته است؛ مقصدی منحصربهفرد که از دل بیابان سر برآورده و توانسته با حفظ معماری خشتی و اصالت فرهنگی، استانداردهای سختگیرانه پایداری و بینالمللی را احراز کند.
روستای تاریخی «مصر»، نگین محصور در میان رملهای طلایی شهرستان خور و بیابانک، با تلفیقی هنرمندانه از معماری خشتی، دانش بومی تابآوری کویر، استمرار هنرهای سنتی دستی و مشارکت ۹۰ درصدی ساکنان بومی، گامهای نهایی را برای ورود به فهرست «بهترین دهکدههای گردشگری جهان در سال ۲۰۲۶» برداشته است. این آبادی منحصربهفرد که از یک مزرعه ۱۲۰ ساله با دوراندیشی بنیانگذارش به قطب اکوتوریسم و گردشگری نجومی ایران بدل شده، امروز با ساماندهی ۲۱ اقامتگاه بومگردی فعال، برندسازی سبز محصولات و ارتقای همهجانبه زیرساختهای دسترسی و خدماتی، به عنوان نماینده شایسته استان اصفهان در میان ۸ نامزد نهایی ایران، توجه ارزیابان سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) را به خود معطوف ساخته است.
موقعیت جغرافیایی و سیمای طبیعی؛ جلوهگری در پهنه دشت کویر
در میانه کویر مرکزی ایران، جایی در فاصله ۴۵ کیلومتری شرق جندق و ۶۰ کیلومتری شمال شهرستان خور، روستای کویری مصر چون واجههای در دل شنزارهای بیانتها قد برافراشته است. این روستا در موقعیت استراتژیک جغرافیایی و در میانه محور مواصلاتی دامغان به نائین و اصفهان واقع شده و همراه با دو آبادی همجوار خود، امیرآباد و فرحزاد، یک محور زیستی پیوسته شمالی–جنوبی به طول حدود ۶ کیلومتر را تشکیل میدهد.
نام دریای شنی کویر مصر سالهاست که در میان طبیعتگردان و کویرنوردان ایرانی و بینالمللی طنینانداز است. این پهنه طبیعی با تپههای ماسهای مواج (رملها)، پیادهروی روی شنزارهای گرم و نرم و ایجاد چشماندازهای کمنظیر بیابانی، اکوسیستمی شگفتانگیز را پیش چشم مسافران میگشاید. از برجستهترین پدیدههای طبیعی این منطقه، وجود نیزارهای وسیع، انبوه و سرسبز در فاصله ۵ کیلومتری روستا است که پدیدهای اعجابانگیز در دل خشکی مفرط کویر به شمار میآید. علاوه بر این، پوشش گیاهی سازگار نظیر درختان دستکاشت گز و تاق که با هدف تثبیت ماسههای روان و مقابله با فرسایش بادی غرس شدهاند، تعادلی شکننده اما پایدار میان سکونتگاه انسانی و بیابان خلق کرده است.
از مزرعه یوسف تا مصر؛ ریشهشناسی تاریخی و دوراندیشی کالبدی
قدمت روستای مصر به حدود ۱۲۰ سال پیش بازمیگردد؛ زمانی که بنیانگذار آبادی به نام «یوسف»، مردی دامدار و سرمایهدار، با ساخت خانه اربابی در غرب روستای امروزی، سنگبنای حیات را در این نقطه گذاشت. در آغاز، آبادی به کلاته یوسف و مزرعه یوسف شهرت داشت. با گذشت زمان و خشکیدن و کمآب شدن قنوات سنتی منطقه، یوسف با بهرهگیری از نخستین موتورهای دیزلی انگلیسی اقدام به حفر چاه عمیق کرد. افت مداوم سطح سفرههای آب زیرزمینی او را ناگزیر به حفر چاههای عمیقتر نمود؛ اتفاقی که سبب شد اهالی آبادیهای پیرامون، این روستا را «چاهدراز» بنامند.
اما هویتبخشی تاریخی روستا از نقطه تغییر این نام رقم خورد. یوسف که نام چاهدراز را نمیپسندید، با اشاره به نام خود و تشابه نمادین آن با داستان حضرت یوسف در سرزمین مصر، از اهالی خواست تا نام روستا را «مصر» بگذارند؛ درخواستی که با احترام و پذیرش کامل اهالی روبهرو شد. شگفتانگیزترین بخش از میراث یوسف، خرد شهرسازی و دوراندیشی او در طراحی کالبدی روستا بود؛ جایی که وی دستور احداث خیابانی عریض به طول دستکم ۵۰۰ متر و بلواری به پهنای حدود ۵۰ متر را در میانه آبادی صادر کرد. در برابر تعجب و ابهام ساکنان از چرایی ساخت چنین معبر وسیعی در روستایی کوچک، یوسف نوید داد که در آیندهای نزدیک، این دیار پرتردد و شهره آفاق خواهد شد؛ پیشبینیای که امروز با حضور سیل گردشگران داخلی و خارجی به حقیقت پیوسته است. همچنین وجود این منظر منحصربهفرد سبب شد بخشی از فیلم سینمایی ماندگار «خیلی دور، خیلی نزدیک» در این بافت تاریخی تصویربرداری شود.
گردشگری تجربی و نجومی؛ پاسخ به نیازهای روحی انسان معاصر
سکوت ژرف و پهنای بیکران کویر مصر، آن را به کانونی برای گردشگری تجربهگرا و سلامتمحور تبدیل کرده است. در سالهای اخیر گرایش روزافزون گردشگران خارجی و غربی به آیینهای معنوی مشرقزمین و جستجوی آرامش روانی، رغبت سفر به این منطقه را دوچندان کرده است. پیادهروی با پای برهنه بر روی رملهای داغ، بهرهگیری از خواص درمانی و التیامبخش آفتاب کویر نمک و ماسهدرمانی، بخشی از جذابیتهای سلامتمحور مصر است. در کنار این موارد، تفریحاتی چون شترسواری در امتداد تپههای ماسهای و سافاری و موتورسواری کنترلشده، گزینههای متنوعی از بومگردی ماجراجویانه را رقم زده است.
در بعد علمی و رصدی، در شرایطی که در بسیاری از نقاط کشور استفاده از آسمان شب به پدیدههای مقطعی محدود شده، کویر مصر بهشت ستارهشناسان است. آسمان بینهایت تاریک، بدون آلودگی نوری و با وضوح جوی بالا، این روستا را به پاتوق دائمی منجمان ایرانی و بینالمللی برای برپایی کارگاههای تخصصی رصد نجومی و عکاسان حرفهای آسمان شب بدل کرده است.
صنایعدستی اصیل؛ تجلی پیوند ناگسستنی انسان با طبیعت کویری
حفظ میراث ناملموس و تولید سنتی کالاها بدون دخالت ماشینآلات صنعتی، یکی از خطکشهای اساسی سازمان جهانی گردشگری در گزینش روستاهاست.
امیر کرمزاده، مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان، با تأکید بر نقش هنرهای سنتی در پرونده ثبت جهانی میگوید: روستای تاریخی مصر با بهرهمندی از مجموعهای کمنظیر از هنرهای دستی بومی، گامی بلند در مسیر ثبت جهانی برداشته است. زیلوبافی، گیوهبافی، حصیربافی با برگ درخت خرما و تولید البسه از پشم شتر، تنها بخشی از میراثفرهنگی و معیشتی مردمان این روستای کهن هستند که در پرونده ثبت جهانی آن، نقشی کلیدی ایفا میکنند.
این صنایعدستی، که حاصل ذوق، مهارت و سازگاری عمیق مردمان منطقه با طبیعت کویری است، فراتر از ارزشهای اقتصادی و کاربردی، بازتابدهنده هویت فرهنگی و سنتهای دیرینه این دیار محسوب میشوند. طرحها و نقوش منحصربهفرد در زیلوها، کیفیت و دوام گیوه، خلاقیت در حصیربافی با مواد اولیه در دسترس و مقاومت البسه پشم شتر، همگی نشان از دانش بومی غنی و پیوند ناگسستنی اهالی با سرزمینشان دارند. توسعه پایدار این هنرها ضامن حفظ بافت سنتی و رونق اقتصادی روستا خواهد بود.
معیشت پایدار و مشارکت ۹۰ درصدی بومیان در مدار بومگردی
موفقیت روستای مصر در مهار مهاجرت و احیای بافت کالبدی، ریشه در اقتصاد بومگردی مشارکتی دارد.
داوود آبیان، معاون گردشگری ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان، در تشریح شاخصهای برتری مصر تشریح میکند: روستای مصر به دلیل برخورداری همزمان از ظرفیتهای فرهنگی، تمدنی و طبیعی، از جمله رملهای شنی منحصربهفرد، روایتها و مستندات تاریخی مرتبط با نامگذاری و مستندسازیهای صورتگرفته، شرایط مطلوبی برای ارزیابی جهانی دارد. اما مهمتر از همه، همراهی حدود ۹۰ درصدی جامعه محلی در حوزه گردشگری است؛ بهگونهای که بخش عمده ساکنان در این بخش فعال هستند و اقامتگاههای بومگردی نقشی اساسی در رضایت گردشگران ایفا کردهاند.
روستاها در چکلیستهای گردشگری سازمان ملل متحد بر اساس اقلیم، معماری بومی، فرهنگ و تمدن، اصالت فرهنگی و تداوم تاریخی سنجیده میشوند. احیای صنایع دستی بدون دخالت ماشین، زنده نگه داشتن آیینها، وجود اقامتگاههای سنتی، تعریف پیشه اهالی در حوزه گردشگری و پوشش و خوراک بومی، شرایطی هستند که همگی در روستای مصر احراز شدهاند.
آبیان همچنین با اشاره به ساماندهی فعالیتها افزود: فعالیت تأسیسات گردشگری، اقامتگاهها، کمپها و کارگاههای صنایعدستی روستای مصر با پروانه بهرهبرداری و مجوز رسمی، نشاندهنده انطباق فعالیتها با استانداردهای قانونی و افزایش اعتماد مسافران در این مقصد محبوب است.
مهدیه لطفی، مسئول پرونده ثبت جهانی روستای مصر، با تأکید بر نقش زیرساختهای بومی اقامتی خاطرنشان میکند: رونق گردشگری سبب شد تا خانههای سنتی و باارزش روستا با حفظ معماری خشتی، کاهگلی و حیاطهای مرکزی، به اقامتگاههای بومگردی تبدیل شوند. امروزه دهها واحد اقامتگاهی که عمدتاً توسط خانوادههای بومی اداره میشوند، ضمن انتقال بیواسطه آدابورسوم و غذاهای محلی به مسافران، نقشی محوری در پیشگیری از تخریب بافت کهن، افزایش درآمد خانوار و کاهش مهاجرت روستاییان داشتهاند.
مسئولیتپذیری زیستمحیطی، برندسازی و توانمندسازی جامعه زنان
پایداری اکولوژیک از مهمترین محورهای ارزیابی بینالمللی است. روستای مصر در این زمینه اقدامات عملیاتی مؤثری را ثبت کرده است:
بستهبندی اختصاصی و سبز سوغات:
به گفته مهدیه لطفی، به منظور تقویت اقتصاد محلی و حذف پلاستیک از زیستبوم کویر، ظروف و بستهبندیهای اختصاصی محصولات صنایعدستی، فرآوردههای بومی و محصولات دامی با نشان و لوگوی انحصاری روستای مصر و با استفاده از مواد دوستدار محیطزیست و تجزیهپذیر طراحی و پیادهسازی شده است.
تشکیل انجمن بانوان راهاندازی این انجمن نقش فعالی در توانمندسازی زنان، برندسازی فرآوردههای خانگی و افزایش ضریب مشارکت بانوان در زنجیره ارزش گردشگری ایفا کرده است.
برگزاری رویدادهای تخصصی نجوم: برگزاری دو نشست تخصصی گردشگری نجومی با همکاری مرکز نجوم استان اصفهان برای تثبیت جایگاه علمی و رصدی روستا در سطوح فراملی.
ایجاد درگاه اطلاعرسانی دوزبانه: راهاندازی وبسایت رسمی و دوزبانه (فارسی و انگلیسی) برای معرفی همهجانبه ظرفیتهای ژئوتوریسم، میراث معنوی و اقامتگاههای دارای مجوز به گردشگران سراسر دنیا.
اقدامات زیرساختی و مهندسی کالبدی در آستانه ورود ارزیابان
در نشست تخصصی بررسی پرونده روستاهای گردشگری سال ۲۰۲۶ که به ریاست انوشیروان محسنی بندپی، معاون گردشگری وزارت میراثفرهنگی برگزار شد، جزئیات اقدامات زیرساختی و حمایتی روستا توسط امیر کرمزاده تشریح شد که شامل ساماندهی دسترسی و هدایت بصری: نصب ۱۲ تابلوی راهنما و معرفی روستا در ۴ محور اصلی ورودی به منطقه. مناسبسازی برای افراد دارای نیازهای ویژه: جانمایی و ساخت سرویسهای بهداشتی استاندارد و بهسازی معابر برای افراد دارای معلولیت با همکاری بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. تأمین منابع مالی و خدمات پایه: اختصاص ۴ میلیارد تومان اعتبار از محل سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، پایش و بهسازی شبکه تصفیه فاضلاب روستا، پیگیری تأمین تجهیزات آبشیرینکن و ساماندهی شبکه توزیع آب شرب. توسعه برونبافتی: آزادسازی اراضی با همکاری منابع طبیعی برای احداث پارکینگ عمومی خارج از بافت تاریخی، تقویت کمپهای کویری استاندارد و جذب سرمایهگذار بخش خصوصی برای طرحهای پیرامونی بدون آسیب به حریم سنتی روستا.
پرونده روستای مصر نمادی از تبدیل یک زیستبوم سختکوش کویری به کانونی الهامبخش از توسعه پایدار است. مصر ثابت کرده است که چگونه میتوان با تکیه بر «معماری خشتی»، «دانش زیست با کویر»، «احیای دستبافتههای بومی» و «مشارکت حداکثری مردم»، ارزشافزودهای جهانی خلق کرد. کاندیداتوری این روستا در جمع ۸ روستای برگزیده ایران برای ارزیابی گردشگری سازمان ملل متحد (UN Tourism) در سال ۲۰۲۶، فرصتی استثنایی برای اعتلای گردشگری مسئولانه و معرفی شکوه کویر مرکزی ایران به جهانیان است.
انتهای پیام/
نظر شما