میراثآریا: شهر سرخه بهعنوان مرکز شهرستان، مجموعهای ارزشمند از آثار تاریخی و فرهنگی را در خود جای داده است. خانه حاج حشمتاللشکر، حمام بیرون دژ، مسجد جامع و چهلستون، مسجد امام هادی(ع)، مسجد امام حسین(ع)، بقعه پیر غریب و آبانبار بیرون دژ از مهمترین بناهای تاریخی شهر هستند. در کنار این آثار، روستاهای شهرستان نیز میزبان بناها و محوطههایی هستند که بخشی از هویت تاریخی و مذهبی منطقه را شکل دادهاند.
قدیمیترین نویسندهای که از سرخه در یک منبع مکتوب نام برده، ابن رسته است. او در کتاب «الاعلاق النفیسه» که تألیف آن به سال ۲۹۰ هجری قمری بازمیگردد، از آبادی «سُره» در کنار شهر سمنان یاد کرده است؛ موضوعی که نشان میدهد سرخه و محدوده پیرامون آن از دیرباز در شبکه آبادیها و مسیرهای ارتباطی منطقه قومس جایگاه داشتهاند.
ویژگیهای جغرافیایی
شهرستان سرخه در استان سمنان و در فاصله حدود ۱۸۰ کیلومتری شرق تهران و ۲۰ کیلومتری مرکز استان قرار دارد. این شهرستان در منطقهای میان دامنههای البرز و پهنههای کویری جنوب استان واقع شده و همین موقعیت جغرافیایی، تنوع قابل توجهی از چشماندازهای طبیعی، از مناطق کوهستانی و ییلاقی تا دشت و کویر، در آن ایجاد کرده است.
شهرستان سرخه دارای یک شهر و دو دهستان هفدر و لاسجرد است و روستاهایی همچون مؤمنآباد، افتر، لاسجرد، اروانه، بیابانک، صوفیآباد، امامزاده عبدالله، عبداللهآباد بالا، عبداللهآباد پایین، ایج، جوین، شاهزاده محمد زید، اسدآباد و آلدره را دربرمیگیرد.
سرخه از نظر موقعیت ارتباطی نیز اهمیت دارد؛ قرار گرفتن در محور ارتباطی سمنان با بخشهای غربی استان و مسیرهای تاریخی منتهی به شرق ایران، سبب شده است که آثار متعددی از دورههای مختلف تاریخی در این محدوده شکل بگیرد. وجود کاروانسرای لاسجرد در همین مسیر، نمونهای روشن از نقش منطقه در جابهجایی کاروانها و مسافران در گذشته است.
گویشهای رایج در شهرستان شامل سرخهای، افتری، مؤمنآبادی، لاسجردی و بیابانکی است که هر یک بخشی از تنوع فرهنگی و زبانی منطقه را نشان میدهند. در کنار این میراث زبانی، سرخه با نام شماری از عارفان و بزرگان نیز پیوند خورده است که از میان آنان شیخ علاءالدوله بیابانکی سمنانی و شیخ محمود مزدقانی از شناختهشدهترین چهرهها هستند.
اماکن تاریخی و جاذبههای دیدنی
بقعه پیر غریب
بقعه پیر غریب در ابتدای ورودی شهر سرخه از سمت سمنان قرار گرفته است. بنا بر باورهای محلی، این مکان به شخصیت تاریخی مشخصی منسوب نیست و وجه اعتقادی و مردمی آن در میان اهالی، بهویژه نسلهای قدیمیتر، اهمیت داشته است. در روایتهای محلی آمده است که افراد گرفتار با توسل به «پیر غریب» امید به گشایش مشکل خود داشتهاند.
اعتمادالسلطنه نیز در سفرنامه خود به سرخه و بقعه پیر غریب اشاره کرده و آن را بقعهای کوچک در قبرستان سرخه توصیف کرده است. بنای بقعه از بیرون دارای پلان دایرهای و از داخل هفتضلعی است و مصالح اصلی آن خشت و گل بوده و سطوح داخلی و خارجی با اندود گچ پوشانده شدهاند. این بنا به شماره ۵۸۲۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه شیخ محمود مزدقانی
این بنا در روستای مؤمنآباد و در مسیر جاده اصلی به سمت افتر و فیروزکوه قرار دارد و به دوره ایلخانی نسبت داده میشود. آرامگاه متعلق به شیخ محمود مزدقانی است؛ شخصیتی که در روایتهای تاریخی و محلی از او بهعنوان یکی از شیوخ و عالمان منطقه یاد شده است.
ساختمان آرامگاه دارای ایوان، گنبدی رفیع، غلامگردشهایی در طبقه بالا، هشت چلهخانه و اتاقی در ضلع شرقی است. این بنا به شماره ۱۳۱۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و یکی از بناهای شاخص مذهبی و معماری تاریخی شهرستان سرخه به شمار میرود.
آرامگاه شیخ علاءالدوله بیابانکی سمنانی
رکنالدین احمد بن محمد بن احمد بیابانکی سمنانی، مشهور به شیخ علاءالدوله سمنانی، از عارفان برجسته ایران در دوره ایلخانی است. آرامگاه او در روستای صوفیآباد شهرستان سرخه قرار دارد و از مهمترین جاذبههای فرهنگی و عرفانی منطقه محسوب میشود.
بنای آرامگاه به دستور عمادالدین، وزیر سلطان محمد خدابنده، از خشت خام ساخته شد و بعدها خانقاهی نیز به مجموعه افزوده شد. معماری بنا از آثار اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری به شمار میرود.
مجموعه آرامگاه از دو بخش اصلی تشکیل شده است؛ بخش نخست بنایی مربعشکل است که در گذشته گنبدی بزرگ بر فراز آن قرار داشته و از آن امروزه بخشی از فیلپوش زاویه جنوبغربی باقی مانده است. بخش دوم نیز ایوانی مرتفع و رو به شرق است که مزار شیخ در بیرون آن قرار دارد. این اثر به شماره ۳۲۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
امامزاده عبدالله و اسماعیل
امامزاده عبدالله و اسماعیل در دهستان لاسجرد و در روستایی به همین نام، در شمال روستای ایج قرار دارد. بنای امامزاده به دوره قاجار منسوب است و به شماره ۴۴۲۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده چهار تن ایج
این بقعه در روستای ایج از دهستان لاسجرد قرار دارد و بنای آن به دوره قاجار منسوب شده است. بنا بر روایت اهالی و نوشتههای موجود در بقعه، مدفن چهار تن از امامزادگان اهلبیت(ع) به نامهای امامزاده طاهر، امامزاده ظاهر، امامزاده زکی و امامزاده ابراهیم(ع) است.
ساختمان بقعه کوچک است و ورودی آن در قسمت شمالی قرار دارد و به ایوان جلویی باز میشود. مصالح بنا سنگ و ملات است و در فضای داخلی، ضریحی مشبک و چوبی با شبکههای مربعشکل دیده میشود. این بنا به شماره ۴۴۳۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
بقعه امامزاده شاه محمد زید
این بقعه در دهستان لاسجرد و روستای جوین واقع شده است. مجموعه بنا از بقعه اصلی، سرسرای مجاور و مسجد تشکیل شده و پلان کلی آن مربع ـ مستطیل است.
بقعه اصلی به شکل هشتضلعی ساخته شده و در گذشته گنبدی دوپوسته بر فراز آن قرار داشته است. گچبریهای سردر ورودی با نقوش گل و اسلیمی و همچنین ضریح چوبی مشبک از ویژگیهای قابل توجه بناست. این اثر به شماره ۵۶۵۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده شیخین
این امامزاده در روستای ایج و دهستان لاسجرد قرار دارد و بنای آن به دوره قاجار منسوب است. بنا بر روایت ریشسفیدان روستا، این مکان مدفن سه تن از خادمان و شیوخ بیت امام حسین(ع) به نامهای شیخ حسین، شیخ احمد و شیخ محمود است.
بنا به شکل بقعهای کوچک و هشتوجهی ساخته شده و ورودی آن در ضلع جنوبی قرار دارد. گنبد آن از نوع دوپوسته گسسته است و در ساخت دیوارها از سنگ و ملات و در گنبد از آجر استفاده شده است. ضریح مشبک، در چوبی و تزئینات ساده منبتکاری از دیگر ویژگیهای آن است. این بنا به شماره ۴۴۲۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
کاروانسرای لاسجرد
کاروانسرای تاریخی لاسجرد یکی از شاخصترین بناهای تاریخی شهرستان سرخه و از نمونههای ارزشمند معماری کاروانسرایی دوره صفوی است. این کاروانسرا در ابتدای روستای لاسجرد و در مسیر تاریخی ارتباطی شرق و غرب ایران و راه زیارتی خراسان قرار گرفته است. منابع موجود نیز آن را از آثار دوره صفوی و مرتبط با کاروانسراهای دوره شاهعباس معرفی کردهاند.
کاروانسرا از نوع دوایوانی است و حیاطی وسیع با ۲۴ حجره دارد. دو ایوان اصلی در شرق و غرب بنا قرار گرفتهاند و ایوان شرقی بلندتر از ایوان غربی است. این بنا به شماره ۱۹۹۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه حاج حشمتاللشکر (ابراهیمخان)
خانه حاج حشمتاللشکر در مرکز شهر سرخه قرار گرفته و بر اساس ویژگیهای معماری، شواهد تاریخی و روایتهای محلی، متعلق به دوره قاجار است. این خانه با نام حاج حشمتخان پیوندی، حاکم وقت منطقه، ارتباط دارد.
خانه اصلی حشمتاللشکر که به دست حاج معمارباشی سمنانی ساخته شده بود، مجموعهای گسترده شامل چهار منزل مسکونی، دارالحکومه، باغ، حمام و مدرسه را دربرمیگرفت که امروزه دو خانه از این مجموعه باقی مانده است.
بادگیرهای دوقلو و تزئینات معماری بنا، از شاخصترین ویژگیهای آن و نمونهای از سازگاری معماری سنتی با اقلیم گرم و خشک منطقه است. این بنا به شماره ۲۹۷۴۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
آبانبار بیرون دژ
آبانبار بیرون دژ در محله بیرون دژ و در مجاورت مصلای نماز جمعه شهر سرخه قرار دارد. این بنا که به دوره قاجار منسوب است، از آبانبارهای بزرگ شهر به شمار میرود و ساخت آن به حاج حشمتاللشکر نسبت داده شده است.
مخزن اصلی آبانبار دارای گنبدی بزرگ و مخروطیشکل است و پلههای مدوری در اطراف آن تا بخش بالایی گنبد امتداد یافتهاند. بادگیر کوچک بنا نیز برای ایجاد جریان هوا و کمک به خنک ماندن آب طراحی شده است. این بنا به شماره ۴۴۳۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع و چهلستون
مسجد جامع و چهلستون از مهمترین آثار مذهبی و تاریخی شهر سرخه است و در بافت تاریخی شهر قرار دارد. در منابع محلی، بخشهایی از مجموعه به قرون نخستین اسلامی نسبت داده شده و این بنا در دورههای مختلف تاریخی توسعه و مرمت شده است.
مسجد از دو شبستان اصلی در شمال و جنوب تشکیل شده است. شبستان جنوبی مستطیلشکل است و محراب آن در منتهیالیه جنوبغربی قرار دارد. در شبستان شمالی نیز محرابی ساده با تزئینات رسمیبندی گچی دیده میشود.
مسجد چهلستون نیز بهعنوان یکی از بخشهای مهم مجموعه، دارای ستونهای ظریف هشتضلعی آجری و طاقهای جناقی است. از مجموع ۴۰ ستون تاریخی بنا، امروزه ۳۲ ستون باقی مانده است. این اثر به شماره ۲۳۲۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. درباره تاریخ دقیق بخشهای مختلف مجموعه، منابع توصیفهای متفاوتی دارند و ساخت و توسعه بنا را نمیتوان به یک دوره واحد محدود کرد.
مسجد امام هادی سرخه
مسجد امام هادی(ع) در محله کلان و در مرکز این محله قرار دارد. بنای مسجد به دوره قاجار منسوب است و بیش از دو قرن قدمت برای آن ذکر شده است.
در بخش جنوبغربی مسجد و در محدوده محراب، نوشتهای قدیمی بر روی گچ وجود دارد که به تاریخ تعمیر و مرمت بنا اشاره میکند. این مسجد به شماره ۴۴۳۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد امام حسین سرخه
مسجد امام حسین(ع) در مقابل حسینیه شهدا قرار گرفته و از بناهای مذهبی تاریخی شهر سرخه است که به دوره قاجار منسوب میشود.
پلان بنا بر پایه شکل مربع طراحی شده و هر یک از گوشههای آن با یکی از چهار جهت اصلی منطبق است. این مسجد به شماره ۵۶۵۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام بیرون دژ سرخه
حمام بیرون دژ در محله بیرون دژ و در نزدیکی مسجد جامع و چهلستون قرار گرفته است. قدمت آن به اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجار میرسد.
این حمام همانند بسیاری از حمامهای تاریخی ایران شامل رختکن، دهلیز ارتباطی، گرمخانه، خزینه آب و تون است و از دو بخش کوچک و بزرگ تشکیل شده که بخش کوچکتر برای بانوان و بخش بزرگتر برای آقایان استفاده میشده است.
دیوارهای بنا از سنگ، ملات آهک و گچ و سقفها از آجر ساخته شدهاند. سقفهای گنبدی و طاقهای ضربی بر روی جرزها و ستونهای قطور قرار گرفتهاند. این بنا به شماره ۴۴۲۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
غار (مغار) افتر
مغار افتر یکی از جاذبههای منحصربهفرد طبیعی و فرهنگی شهرستان سرخه در روستای افتر است؛ جایی که ویژگی طبیعی غار با شیوه سنتی زندگی دامداران منطقه پیوند خورده است.
این مغار از گذشته برای نگهداری محصولات لبنی دامداران استفاده میشده و شرایط دمایی داخل آن امکان نگهداری فرآوردههای لبنی را فراهم میکرده است. طول مغار حدود ۳۰۲ متر، عرض آن حدود ۱۲ متر و ارتفاع بخشهای مختلف آن از حدود ۴۰ سانتیمتر تا ۵ متر متغیر است.
وجود سکوهای طبیعی حاصل از سنگهای گچ و آهک، امکان قرار دادن پوستهای حاوی فرآوردههای لبنی را فراهم میکرده است. این مغار به شماره ۱۳۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. پژوهشهای جدیدتر نیز بر نقش این مغارها بهعنوان نوعی سردخانه طبیعی در اقتصاد و شیوه معیشت دامداران منطقه تأکید کردهاند.
منطقه شکارممنوع خنار
منطقه خنار در شمال شهرستان سرخه و در دامنههای البرز قرار دارد و از مناطق ارزشمند طبیعی شهرستان به شمار میرود. این محدوده با پوشش گیاهی متنوع، بهویژه گونههایی مانند باریجه، شناخته میشود.
از پوشش گیاهی منطقه میتوان به کما، باریجه، ارس، زرشک، آویشن، سریش، اسپند، بومادران و گیاهان پیازی اشاره کرد. زیست جانوری منطقه نیز شامل گونههایی همچون گرگ، روباه، گربه وحشی، خوک وحشی، خرگوش، شغال، خرس قهوهای، کل و بز و قوچ و میش است.
در میان پرندگان منطقه نیز کبک، کبک دری، تیهو، کبوتر صحرایی و پرندگان شکاری مشاهده میشوند.
چشمههای معدنی
چشمههای معدنی یکی از ظرفیتهای طبیعی و گردشگری شهرستان سرخه هستند. چشمههای معدنی آبگرم در حدود ۳۵ کیلومتری شمالشرقی شهر سرخه قرار دارند و مجموعهای شامل پنج چشمه را تشکیل میدهند. این محدوده علاوه بر ارزش طبیعی، از گذشته مورد توجه مردم محلی برای گذران اوقات فراغت و استفاده از آبهای معدنی بوده است.
چشمه معدنی تلخاب نیز در حدود ۶ کیلومتری شمالغرب روستای لاسجرد قرار دارد. این چشمه شامل دو چشمه است که محدودهای استخریشکل ایجاد کردهاند. به دلیل وجود ترکیبات گوگردی، آب آن تلخ و غیرقابل شرب است و در میان مردم منطقه بهعنوان یکی از جاذبههای طبیعی شناخته میشود.
از دیگر چشمههای منطقه میتوان به چشمه شاهزاده محمد زید(ع) اشاره کرد که در آبادی شاهزاده محمد زید قرار دارد. آب این چشمه بیشتر در فصلهای بهار و تابستان برای مصارف کشاورزی استفاده میشود و اطراف آن در فصل گرم سال مورد توجه اهالی و گردشگران محلی قرار میگیرد.
چشمه امامزاده عبدالله(ع) نیز از دیگر چشمههای نزدیک لاسجرد است که در شمال روستای امامزاده عبدالله قرار دارد.
دیگر آثار تاریخی و جاذبههای طبیعی شهرستان سرخه
از دیگر ظرفیتهای تاریخی و طبیعی شهرستان سرخه میتوان به آسیاب چهارم حاج وردی در شمال شهر سرخه، مسجد روستای بیابانک، بقعه امامزاده سید علیاکبر و سید رضا(ع)، خانه ساسانی روستای لاسجرد، بقعه امامزادگان قاسم، طاهر و علی(ع)، خانه سلطان و آثار تاریخی روستای افتر، محراب سلجوقی روستای جوین، آرامگاه امامزاده علی بن جعفر(ع) بیابانک، بقعه شاه مردان عبداللهآباد و قلعههای تاریخی جهانآباد، بیابانک و لاسجرد اشاره کرد.
چشمههای معدنی شورآب، چالدان، هواخورسو، نمکدره، دشت آشنی و مرگچمن، همچنین کویر جنوب سرخه، یخچالهای طبیعی، قناتها و آسیابهای تاریخی نیز بخشی دیگر از ظرفیتهای طبیعی و فرهنگی شهرستان را تشکیل میدهند.
ترکیب این آثار با روستاهای تاریخی، چشماندازهای کوهستانی شمال شهرستان و پهنههای کویری جنوب، سرخه را به منطقهای با ظرفیت شکلدهی به گونههای متنوع گردشگری از جمله گردشگری تاریخی، فرهنگی، مذهبی، عرفانی، طبیعی، روستایی و تجربهمحور تبدیل کرده است.
صنایعدستی و سوغات
صنایعدستی شهرستان سرخه بازتابی از فرهنگ، اقلیم و شیوه زندگی مردم منطقه است. خرسکبافی، قالیبافی، گلیمبافی، حولهبافی، جاجیمبافی و روفرشیبافی از مهمترین هنرهای دستی منطقه هستند.
در کنار صنایعدستی، محصولات کشاورزی و فرآوردههای سنتی نیز بخش مهمی از هویت خوراکی شهرستان را تشکیل میدهند. خربزه، انار، انجیر، بادام، گردو، سیب، گلابی، لبنیات، نان محلی و شیرمال از جمله سوغات و محصولات شناختهشده سرخه به شمار میروند.
پیوند میان دامداری سنتی، مغارهای طبیعی، تولید لبنیات، کشاورزی، صنایعدستی و معماری کویری، یکی از ویژگیهای مهم میراث زنده شهرستان سرخه است؛ میراثی که در کنار آثار تاریخی ثبتشده، ظرفیت قابل توجهی برای معرفی سبک زندگی و فرهنگ بومی منطقه به گردشگران دارد.
گزارش از سمانه سلطانیپور
انتهای پیام/
نظر شما