ارشک مسائلی عضو هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در یادداشتی نوشت:امسال، روز جهانی گردشگری ۲۰۲۶ با شعار «دستورکار دیجیتال و هوش مصنوعی برای بازطراحی گردشگری» برگزار می‌شود؛ شعاری که به یک تغییر فناورانه صرف اشاره ندارد، بلکه خواستار بازاندیشی در شیوه شناخت مقصد، طراحی تجربه سفر، مدیریت جریان گردشگران، توانمندسازی کسب‌وکارهای کوچک و حفاظت از جوامع میزبان است. سازمان جهانی گردشگری تأکید می‌کند که هوش مصنوعی باید گردشگری را هوشمندتر، فراگیرتر و پایدارتر کند؛ نه اینکه صرفاً مسافر را سریع‌تر به خرید و رزرو برساند.

این شعار را می­توان در نسبت با تجربه برداران امیدوار، عیسی و عبدا... بهتر فهم کرد. آنان در سال ۱۳۳۳ سفر پژوهشگرانه خود را با موتور سیکلت آغاز کردند و طی یک دهه، به ثبت فرهنگ­ها، انسان­ها و سرزمین­هایی پرداختند که برای بسیاری از ایرانیان آن روزگار ناشناخته بود.

 اگر برادران امیدوار در دهه ۱۳۳۰ خورشیدی برای شناخت جهان، با موتورسیکلت، دوربین، فیلم، یادداشت و گفت‌وگو با مردم راهی سفری چندساله شدند، گردشگر امروز با تلفن همراه، داده، نقشه دیجیتال و سامانه‌های هوشمند سفر می‌کند. اما در هر دو دوره، جوهره اصلی سفر یکسان است: شناخت انسان، فرهنگ و سرزمین. هر دو به دنبال پاسخ به پرسش­های زیر هستند:

• گردشگر چگونه مقصد را کشف می­کند؟
• چگونه در خصوص سفرتصمیم­گیری می­کند؟
• چگونه به مقصد وارد می­شود و در آنجا جابجا می­شود؟
• چگونه با جامعه میزبان ارتباط برقرار می­کند؟
• چگونه تجربه خود را با یاد می­آورد و با دیگران به اشتراک می­گذارد؟
• چگونه درآمد گردشگری به کسب و کارها محلی و جوامع میزبان کمک می­کند؟

امروز هوش مصنوعی می‌تواند همان مسیر را از نظر ابزار و مقیاس دگرگون کند؛ اما نباید جایگزین کنجکاوی، تجربه زیسته و ارتباط انسانی شود. تفاوت مهم این است که برادران امیدوار خود به دنبال جهان می‌رفتند، در حالی که گردشگر امروز اغلب جهان را ابتدا از طریق صفحه نمایش می‌بیند. بنابراین، مسئله راهبردی صنعت گردشگری این است که فناوری چگونه می‌تواند «دیدن دیجیتال» را به «تجربه واقعی، مسئولانه و عمیق» تبدیل کند. برادران امیدوار را می‌توان نماد نوعی جهانگردی دانست که بر کشف ناشناخته‌ها، ارتباط نزدیک با مردم محلی، ثبت مستندات و انتقال تجربه به جامعه استوار بود. این عناصر، با وجود تغییر ابزارها، همچنان برای گردشگری آینده حیاتی‌اند.

در این نگاه، هوش مصنوعی می‌تواند به یک «همراه دانا» برای گردشگر تبدیل شود: سامانه‌ای که پیش از سفر، او را با تاریخ و حساسیت‌های فرهنگی مقصد آشنا می‌کند؛ در طول سفر، مسیرهای کم‌تراکم و خدمات محلی معتبر را پیشنهاد می‌دهد؛ و پس از سفر، به ثبت و اشتراک‌گذاری مسئولانه تجربه کمک می‌کند. اما این همراه دانا نباید به جای مردم محلی سخن بگوید یا فرهنگ‌ها را به داده‌ها و تصاویر مصرفی تقلیل دهد. شعار امسال سازمان جهانی گردشگری یک هشدار نیز در خود دارد: فناوری، اگر بدون حکمرانی، اخلاق و عدالت به کار گرفته شود، می‌تواند گردشگران را فقط به چند پلتفرم، چند برند و چند مقصد پربازدید هدایت کند و مقصدهای کوچک و جوامع محلی را بیشتر به حاشیه براند. خودِ دستورکار سازمان جهانی گردشگری بر ضرورت مشارکت نیروی کار، جوامع محلی و مقصدهای نوظهور در شکل‌دهی آینده دیجیتال گردشگری تأکید دارد.   بنابراین، بازطراحی واقعی گردشگری باید بر پنج اصل استوار باشد:

انسان‌محوری: فناوری باید کیفیت تجربه گردشگر و کیفیت زندگی جامعه میزبان را هم‌زمان ارتقا دهد.

اصالت فرهنگی: روایت‌های تولیدشده با هوش مصنوعی باید بر منابع معتبر، مشارکت صاحبان فرهنگ و پرهیز از کلیشه‌سازی تکیه کنند.

فراگیری اقتصادی: کسب‌وکارهای کوچک، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، راهنمایان محلی، صنایع‌دستی و زنان و جوانان محلی باید سهم واقعی از اقتصاد دیجیتال سفر داشته باشند.

پایداری محیطی: داده و هوش مصنوعی باید برای مدیریت ازدحام، کنترل ظرفیت برد مقصد، کاهش مصرف منابع و هدایت سفر به زمان‌ها و مسیرهای کم‌فشار به کار روند.

حکمرانی داده و اعتماد: داده‌های گردشگران باید با رضایت آگاهانه، امنیت، شفافیت و رعایت حریم خصوصی گردآوری و استفاده شوند.

به عنوان جمع­بندی به این نکات باید توجه داشت. برادران امیدوار با امکانات محدود عصر خود، از جهان تصویری انسانی، جست‌وجوگر و مستند ساختند. امروز گردشگری با امکانات گسترده هوش مصنوعی روبه‌روست؛ اما ارزش این فناوری زمانی آشکار می‌شود که همان روحیه را تقویت کند: کنجکاوی به جای مصرف‌زدگی، گفت‌وگو به جای کلیشه، شناخت به جای عبور شتاب‌زده و احترام به جای تصرف.
پس پیام اصلی شعار امسال را می‌توان چنین بازخوانی کرد: هوش مصنوعی باید راه سفر را هوشمندتر کند، اما انسان و فرهنگ باید همچنان مقصد اصلی آن باقی بمانند. میراث برادران امیدوار یادآور این حقیقت است که آینده گردشگری، با وجود همه فناوری‌های نوین، همچنان به کیفیت نگاه ما به انسان‌ها، سرزمین‌ها و روایت‌های آنان وابسته است.

انتهای پیام/