نجلا درخشانی کارشناسی ارشد مرمت شهری در یادداشتی نوشت: قرن هجدهم را می‌توان سرآغاز گسترش فعالیت‌های صنعتی و تولیدی در جهان دانست؛ دوره‌ای که در جریان آن، مراکز صنعتی به‌تدریج در گوشه‌وکنار شهرها شکل گرفتند و زمینه‌ساز تحولات گسترده‌ای در ساختار و کالبد سکونتگاه‌های انسانی شدند.

انقلاب صنعتی و تغییرات ناشی از آن، آثار عمیقی بر گسترش کالبدی شهرها بر جای گذاشت. توسعه شبکه معابر و خیابان‌های جدید، احداث خطوط و ایستگاه‌های راه‌آهن، ایجاد آبراهه‌ها و گسترش خطوط کشتیرانی از جمله پیامدهای این تحول بود. به این ترتیب، پیشرفت شهرنشینی و توسعه شهری، به‌ویژه در کشورهای غربی و سپس در کشورهای در حال توسعه، ارتباط مستقیمی با انقلاب صنعتی و رشد اقتصاد سرمایه‌داری پیدا کرد.

وقوع انقلاب صنعتی، ساختار و کارکرد سکونتگاه‌ها را به‌طور گسترده دگرگون کرد. البته ماهیت این تحولات، متناسب با شرایط زمانی و مکانی و میزان صنعتی‌شدن جوامع، متفاوت بود. برای مثال، در انگلستان قرن نوزدهم، بسیاری از مراکز صنعتی جدید، مانند منچستر و بیرمنگام، از روستاها یا شهرهای کوچک به مراکز بزرگ شهری تبدیل شدند.

با انقلاب صنعتی، روند شهرنشینی شتاب بیشتری گرفت و شهر با صنعت پیوندی ناگسستنی یافت. هم‌زمان با افزایش تعداد کارخانه‌ها و نیاز به نیروی کار، شهرها گسترش پیدا کردند. کارخانه به یکی از هسته‌های اصلی سازمان فضایی شهر تبدیل شد و فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی و کالبدی شهر را تحت تأثیر قرار داد.

انقلاب صنعتی ساختار شهرها و حیات اجتماعی شهرنشینان را عمیقاً دگرگون کرد؛ به‌گونه‌ای که از این دوره با عنوان «عصر دوم شهرنشینی» یاد می‌شود. در این تقسیم‌بندی، انقلاب کشاورزی به‌عنوان عصر نخست شهرنشینی و انقلاب الکترونیک به‌عنوان عصر سوم مطرح است. انقلاب صنعتی با ایجاد شهرهای صنعتی، اقتصاد شهری را به یکی از محورهای اصلی سازمان‌یابی شهرها تبدیل کرد. تأسیس کارخانه‌ها، تغییر ساختار شهرها و مهاجرت گسترده روستاییان به مراکز شهری را به دنبال داشت. از سوی دیگر، گسترش و تنوع الگوهای حمل‌ونقل نیز تأثیر عمیقی بر شکل‌گیری و توسعه شهر صنعتی گذاشت.

شهر صنعتی، الگوی تازه‌ای از شهر را پدید آورد. با انقلاب صنعتی، شهر مدرن ظهور کرد و نظم اجتماعی جدیدی شکل گرفت که در یک سوی آن صاحبان سرمایه و در سوی دیگر، توده‌های مهاجر و نیروی کار قرار داشتند. دو قطبی‌شدن شهرها از نظر کالبدی و اجتماعی، یکی از پیامدهای انقلاب صنعتی و مدرنیته بود.

مدرنیسم جنبشی گسترده است که در پی انقلاب صنعتی شکل گرفت و با تکیه بر خرد، علم و قدرت فناوری، در پی دستیابی به رفاه و سعادت انسانی بود. شهر نیز به‌عنوان نماد تمدن مدرن، تحولات بزرگی را تجربه کرد. در همین راستا، برنامه‌ریزی شهری با اتکا به فناوری و مهندسی، به سمت شهرسازی ماشینی و هندسه‌گرایی حرکت کرد.

در بسیاری از شهرهای صنعتی، صاحبان صنایع برای افزایش کارایی و سودآوری، در مجاورت مراکز تولیدی خود به احداث مجموعه‌های مسکونی و فضاهای وابسته، شامل مراکز تجاری، ارتباطی، فرهنگی، تفریحی و آموزشی، اقدام کردند. در این الگو، حفظ منافع مالکان صنایع و تأمین نیازهای نیروی کار، زمینه‌ساز شکل‌گیری نوعی «شهرسازی کاربردی» شد؛ الگویی که برخلاف شهر سنتی، ساختار و فرم آن عمدتاً بر مبنای بهره‌وری اقتصادی و تأمین نیازهای کارگران و صاحبان صنایع شکل می‌گرفت.

شهر در این دوره برای نخستین‌بار به‌طور گسترده تضاد طبقاتی و جدایی‌گزینی اجتماعی و فضایی را تجربه کرد. گروه‌های کم‌درآمد معمولاً در مجاورت مراکز فعالیت صنعتی و در بخش‌هایی با شرایط محیطی نامطلوب‌تر سکونت می‌کردند؛ درحالی‌که گروه‌های پردرآمد در نواحی خوش‌آب‌وهوا و خوش‌منظره استقرار می‌یافتند.

در دوران انقلاب صنعتی، قطعه‌بندی و جدایی‌گزینی میان بخش‌های مختلف شهر و استقرار گروه‌های کم‌درآمد در حاشیه‌ها، علاوه بر رشد نامنظم و خودروی این مناطق، به شکل‌گیری تضادهای طبقاتی و جدایی‌گزینی اجتماعی و فرهنگی در ساختار شهر انجامید.

نخستین گروهی که به نقد وضعیت موجود شهرها پرداختند، پیش‌شهرسازان نوگرا بودند. آنان تحت تأثیر اندیشه‌های مدرنیستی بر این باور بودند که با بهره‌گیری از علم، عقلانیت و دانش جدید، می‌توان ضمن رفع مشکلات شهری، زمینه توسعه مطلوب‌تر شهرها را فراهم کرد.

می‌توان گفت اندیشه‌های پیش‌شهرسازی قرن نوزدهم، با وجود گرایش‌های متفاوتی همچون نوگرایی، طبیعت‌گرایی و فرهنگ‌گرایی، در قرن بیستم نیز به‌صورت گسترده‌تر و نظام‌مندتر در قالب دانش شهرسازی ادامه یافت. با این تفاوت که شهرسازی در این دوره، تحت تأثیر گسترش تفکر تحلیلی در عرصه علم و پیچیده‌ترشدن مسائل شهری، به‌عنوان دانشی مستقل مطرح شد. بااین‌حال، نگاه به شهر در بسیاری از رویکردهای این دوره، گزینشی بود و بیشتر بر جنبه‌های کالبدی و فیزیکی تمرکز داشت.

در این دوره، به‌ویژه پس از جنگ جهانی اول (۱۹۱۴ میلادی)، برای دستیابی به کارایی و بازده بیشتر، توجه به تزئینات و جزئیات معماری کاهش یافت. با این تصور که توجه بیش از اندازه به مباحث تاریخی می‌تواند مانعی برای نوآوری باشد، نظام جدید معماری و شهرسازی تا حد زیادی مستقل از رویدادهای گذشته توسعه پیدا کرد. جامعه علمی نیز از طریق سلسله کنگره‌های معماری مدرن، بر اهداف و سیاست‌های عصر جدید تأکید کرد و این اصول را در طراحی‌های شهری به کار گرفت.

در میان کنگره‌های معماری مدرن، کنگره‌ای که بیش از همه به تبیین نظری مسائل شهرها پرداخت و برای چندین دهه بر شهرهای اروپا، آمریکا و حتی کشورهای در حال توسعه تأثیر گذاشت، کنگره چهارم با عنوان «شهر کارکردی» بود. این کنگره در سال ۱۹۳۳ میلادی در آتن برگزار شد و نتایج آن در قالب سندی با عنوان «منشور آتن» انتشار یافت. بر اساس این منشور، چهار عملکرد اساسی برای شهر تعریف شد: مسکن، کار، تفریح و ارتباطات.

آبادان؛ شهر مدرن متأثر از صنعت نفت

شهرسازی در آبادان، به‌عنوان شهری مدرن و صنعتی که بر پایه صنعت نفت شکل گرفت، تا حد زیادی از این نظام فکری و الگوهای شهرسازی تأثیر پذیرفته است. در شکل‌گیری شبکه فضایی و ساختار شهری آبادان، سه مفهوم اساسی شامل معیارهای کالبدی، فعالیتی و هویتی نقش داشته‌اند. این مفاهیم در طول زمان موجب استمرار عملکردی فضاهای شهری و شکل‌گیری ساختار بافت‌های تاریخی شهر شده‌اند.

شهر را می‌توان بزرگ‌ترین و پیچیده‌ترین ساخته دست بشر دانست؛ ساختاری که از نظر نظم و پیوستگی، گاه به تار عنکبوت یا کندوی زنبور عسل شباهت دارد و گاه همچون یک اثر هنری، حاصل خلاقیت و آفرینش انسانی است. افزون بر این، شهر از جایگاه انسان به‌عنوان موجودی اجتماعی جدایی‌ناپذیر است. شهرها با شهروندان و تمدن آنان پیوندی عمیق دارند و به نظر می‌رسد پیدایش شهرها و جوامع پیچیده مدرن، روندی موازی و مرتبط با یکدیگر داشته‌اند.

نظم شهری، ترکیب کالبدی و طرح کلی شهرها، بازتابی از ویژگی‌های مردمی است که در آنها زندگی می‌کنند. این ساختار همچنین سازمان اجتماعی، شیوه زندگی و روابط میان شهروندان را منعکس می‌کند.

بافت هر شهر، کمیتی پویا و در حال تغییر است که وضعیت کالبدی شهر و چگونگی شکل‌گیری آن را در طول زمان نشان می‌دهد. بافت شهری از چند منظر قابل بررسی است:

نخست، دانه‌بندی فضای کالبدی شهر، یعنی فضاهای پر و خالی و نسبت میان آنها و همچنین میزان نزدیکی و ارتباط این فضاها با یکدیگر را مشخص می‌کند.

دوم، شبکه ارتباطات، نحوه دسترسی و ویژگی‌های کلی راه‌ها و معابر را آشکار می‌سازد و امکان تشخیص مسیرهای اصلی و فرعی را فراهم می‌کند.

سوم، چگونگی توزیع فضایی فعالیت‌ها و عملکردهای مختلف شهری را نشان می‌دهد.

چهارم، نحوه شکل‌گیری شهر و مراحل رشد و توسعه آن را در طول زمان منعکس می‌کند.

پنجم، می‌تواند بیانگر روند رشد و توسعه اقتصادی شهر باشد

یکی از عوامل اصلی و تأثیرگذار در شکل‌گیری بافت شهری، عوامل طبیعی، جغرافیایی و زمین‌شناختی است. زمین، آب و هوا از مهم‌ترین عناصر طبیعت به شمار می‌روند. در شکل‌گیری و تعیین محل استقرار شهر آبادان نیز وجود آب و دو رودخانه موازی، از عوامل اصلی و تعیین‌کننده بوده است.

بافت شهرهای ایران را می‌توان به دو نوع پیوسته و گسسته تقسیم کرد. شهرهای واقع در نواحی گرم و خشک و مناطق سردسیر کشور، اغلب از بافتی پیوسته و متراکم برخوردارند؛ درحالی‌که در نواحی معتدل و مرطوب شمال کشور و همچنین مناطق گرم و مرطوب مجاور سواحل خلیج فارس، بافت گسسته بیشتر مشاهده می‌شود. بافت آبادان نیز به دلیل قطعه‌بندی از پیش تعیین‌شده و تفکیک بافت‌های شرکتی از سایر بخش‌های شهری، ساختاری گسسته دارد.

به‌طور کلی، شهر آبادان را می‌توان مجموعه‌ای از فضاهای کالبدی ایستا، شامل بافت‌های شرکتی و غیرشرکتی، و فضاهای پویا، شامل مسیرهای دسترسی و ارتباطی میان مکان‌ها، دانست. در آبادان امروزی، به دلیل گسترش وسایل حمل‌ونقل ماشینی، حجم فضاهای پویا به‌شدت افزایش یافته است. هم‌زمان، فرم فضاهای ایستا نیز از حالت افقی و خطی به سمت ساخت‌وسازهای عمودی و افزایش ارتفاع بناها تغییر کرده است.

یکی از پیامدهای نامطلوب سلطه حرکت سواره و زندگی ماشینی در شهرها، مخدوش‌شدن سیما و منظر شهری و تضعیف هویت معماری و شهرسازی است.

در گذشته، استفاده بیشتر از مسیرهای پیاده موجب ارتباط و ادراک بصری عمیق‌تر میان شهروندان و محیط معماری و شهرسازی می‌شد. کوچه‌باغ‌ها، میدان‌ها و فضاهای خالی و سبزِ میدان‌مانند در بافت‌های شرکتی آبادان، نمونه‌های ارزشمندی از این الگو بودند؛ فضاهایی که امکان مکث، توقف کوتاه و تعامل اجتماعی را در امتداد مسیرهای حرکتی فراهم می‌کردند. این در حالی است که طی سه دهه اخیر، پیچیدگی و گستردگی روابط اجتماعی، همراه با تغییرات معماری و شهرسازی، نوعی آشفتگی و سردرگمی را در سازمان فضایی شهر و ارتباط میان فضاهای پویا و ایستا به وجود آورده است.

شکل‌گیری شهر جدید آبادان و نخستین محلات

شهر جدید آبادان، شامل محدوده محله امیری، برای نخستین‌بار در نقشه سال ۱۹۲۸ میلادی با عنوان «Abadan Town or Village» مشخص شده است. پیش از آن، آبادان در نقشه سال ۱۹۲۵ میلادی با عنوان «Old Sheikh Village with Bazar» معرفی شده بود.

در نقشه سال ۱۹۲۸، شهر آبادان در جنوب شرقی پالایشگاه قرار گرفته و به‌واسطه پارکی تازه‌ساز با عنوان «Park Area» از ردیف خانه‌های کارگری (کولی‌لاین‌ها) جدا شده است.

این شهر با هدف مشخصی، یعنی استقرار و توسعه پالایشگاه و صنعت نفت، شکل گرفت و متناسب با همین هدف گسترش یافت. آبادان در آغاز شامل بافتی متراکم و کم‌وسعت بود که از یک‌سو بناهای بومی و ساده‌ای را در بر می‌گرفت که پیش از احداث پالایشگاه وجود داشتند و از سوی دیگر، مجموعه‌ای از خانه‌های جدید برای اسکان کارگرانی که در داخل و پیرامون پالایشگاه مشغول به کار بودند.

با وجود افزایش تعداد کارگران، شرکت نفت نتوانسته بود مسکن کافی برای همه آنان فراهم کند. به همین دلیل، دو بخش مسکونی متمایز در شهر شکل گرفت: بخش شهری یا غیرشرکتی و بخش شرکتی که شامل مناطق ویلایی و باغ‌شهری با قطعه‌بندی‌های بزرگ بود. هر دو بخش در خدمت پالایشگاه و با هدف تأمین نیازهای نیروی انسانی و خدمات‌رسانی به صنعت نفت توسعه یافتند.

اصطلاح «باغ‌شهر» نخستین‌بار در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، توسط ابنزر هاوارد، شهرساز انگلیسی، وارد ادبیات شهرسازی جهان شد.

در واقع، آبادان شهری خدماتی و صنعتی بود که نظام شکل‌گیری، برنامه‌ریزی و سیاست‌های توسعه آن بر پایه صنعت نفت، سلسله‌مراتب درون‌سازمانی، عملکردهای اقتصادی و نظام طبقاتی و اجتماعی شکل گرفت.

وجود حمل‌ونقل سریع، سلسله‌مراتب فضایی در فضاهای سبز، فاصله اندک زمانی و مکانی میان مناطق مسکونی و مراکز کار و فعالیت، مالکیت عمومی بخش قابل‌توجهی از زمین‌های شهر، فرم دایره‌ای و شبکه شعاعی معابر و همچنین وجود صنایع سبک و تلاش برای خودکفایی اقتصادی، از جمله ویژگی‌هایی هستند که در الگوی باغ‌شهر و سکونتگاه‌های برنامه‌ریزی‌شده مورد توجه قرار گرفته‌اند.

استخوان‌بندی و ساختار کالبدی شهر آبادان

استخوان‌بندی شهر، مجموعه‌ای متشکل از یک ستون فقرات و شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته از کاربری‌ها و عناصر متنوع شهری است که انسجام کلی شهر را شکل می‌دهد.

الگوی ساختار کالبدی استخوان‌بندی شهر آبادان، خطی و در امتداد محور شرقی- غربی است. اجزا و عناصر اصلی شکل‌دهنده این ساختار را می‌توان در دو گروه عناصر مصنوع و عناصر طبیعی دسته‌بندی کرد.

عناصر مصنوع شامل پالایشگاه و تأسیسات وابسته به آن، بافت‌های شرکتی و شبکه دسترسی مرتبط با این دو بخش است. عناصر طبیعی نیز شامل رودخانه‌ها، انهار منشعب از آنها و پوشش‌های گیاهی، به‌ویژه نخلستان‌ها، می‌شود.

ستون فقرات شهر، اصلی‌ترین مسیر دسترسی است که مهم‌ترین عناصر و مجموعه‌های شهری در امتداد آن به یکدیگر متصل می‌شوند. ساختار کالبدی بافت آبادان در برخی محله‌ها از الگوی شطرنجی، در برخی دیگر از الگوی تارعنکبوتی و در بخش‌هایی نیز از ترکیبی از این دو الگو پیروی می‌کند.

وجود دو رودخانه در شمال و جنوب شهر و نخلستان‌های مشرف به آنها، به‌عنوان عوامل طبیعی مؤثر، در جهت‌دهی و هدایت توسعه شهری نقش داشته‌اند.

مجموعه عناصر کالبدی بافت‌های شرکتی شهر از قطعه‌بندی‌های منظم و طراحی‌شده در قالب الگوی باغ‌شهر تشکیل شده‌اند. این بافت‌ها ساختاری گسسته دارند و ساختمان‌ها در میان قطعاتی قرار گرفته‌اند که با فضای سبز احاطه شده‌اند. الگوی معماری این بناها عمدتاً برون‌گراست و قطعه‌بندی‌ها و بلوک‌بندی‌های آنها از مدول، ریتم و نظم مشخصی پیروی می‌کنند.

یکی از نکات اساسی در استخوان‌بندی اصلی شهر، نحوه پیوند و برقراری ارتباط میان عناصر اصلی و سایر بخش‌های شهری است. در ساماندهی استخوان‌بندی شهر، هر عنصر برای برقراری ارتباط با عناصر مجاور و پیوستن به آنها به یک عنصر واسطه نیاز دارد که در اصطلاح شهرسازی به آن «مفصل» گفته می‌شود.

در شهر آبادان، استخوان‌بندی و هسته اولیه شهر شامل محدوده پالایشگاه و بافت‌های مسکونی پیرامون آن است و شبکه دسترسی و راه‌ها، نقش مفاصل ارتباطی میان این عناصر را ایفا می‌کنند. بنابراین، پالایشگاه را می‌توان نقطه عطف، هسته اولیه و دلیل اصلی شکل‌گیری شهر و بافت شهری آبادان دانست.

نقش عوامل اقلیمی در شکل‌گیری بافت آبادان

علاوه بر تأثیر مستقیم صنعت نفت در شکل‌گیری شهر جدید آبادان، عوامل اقلیمی و طبیعی نیز در سازمان فضایی و کالبدی آن نقش مؤثری داشته‌اند. عواملی مانند جهت وزش باد مطلوب، شدت و جهت تابش خورشید، وجود رودخانه‌ها و نهرهای منشعب از آنها، در شکل‌گیری، جهت‌گیری و طراحی بافت اولیه شهر صنعتی آبادان تأثیر بسزایی داشته‌اند.

باد غالب در آبادان از غرب به شرق و از شمال غرب به جنوب شرق می‌وزد. قرارگیری بافت‌ها و محلات شهر در امتداد محور شرقی ـ غربی و کشیدگی ساختار شهری در این راستا، امکان بهره‌گیری از جریان باد را برای تهویه طبیعی فراهم کرده است.

در طراحی ساختمان‌ها نیز با جانمایی پنجره‌های دوتایی، یکی در بالای دیگری، استفاده از پنجره‌های کرکره‌ای چوبی در اضلاع بناها و قرارگیری بازشوها در مسیر جریان باد، امکان ایجاد کوران هوا و بهبود شرایط آسایش حرارتی فراهم شده است.

همچنین استفاده از فضای سبز به‌جای حصارهای صلب در پیرامون ساختمان‌ها و ایجاد شکستگی‌های متعدد در اضلاع و طرح بناها، به ایجاد سایه، کاهش تابش مستقیم خورشید و تعدیل شرایط اقلیمی در محیط گرم منطقه کمک کرده است.

مراحل شکل‌گیری و توسعه شهر صنعتی آبادان

شاید بتوان بهترین توصیف آبادان در فاصله دهه ۱۹۲۰ میلادی تا سال ۱۹۵۱ را چنین بیان کرد: مجموعه‌ای از لکه‌های شهری که در پیرامون پالایشگاه نفت شکل گرفته بودند. پالایشگاه، به‌عنوان یک محدوده صنعتی پیوسته در حال گسترش، مهم‌ترین و بارزترین واقعیت زندگی شهری در آبادان به شمار می‌رفت.

پیدایش آبادان به‌صورت شهری مدرن و صنعتی، به حدود سال ۱۹۱۰ میلادی بازمی‌گردد. در سال ۱۹۰۸ میلادی، مقادیر قابل‌توجهی نفت در تپه‌های جنوب غربی ایران و در منطقه مسجدسلیمان کشف شد. در پی این رویداد، شرکتی که در آن زمان «شرکت نفت ایران و انگلیس» نامیده می‌شد، تأسیس شد و تا سال ۱۹۱۱ میلادی، خط لوله‌ای به طول حدود ۱۳۰ مایل از چاه‌های نفتی این منطقه تا جزیره آبادان در کرانه اروندرود احداث شد.

کارشناسان انگلیسی پس از بررسی موقعیت جغرافیایی آبادان، این منطقه را دارای ظرفیت تبدیل‌شدن به موقعیتی راهبردی برای تحقق اهداف بلندمدت صنعت نفت تشخیص دادند. بر همین اساس، تصمیم گرفتند امکانات و تجهیزات مدرن ساختمان‌سازی را از طریق اروندرود و آب‌های آزاد به این منطقه منتقل کنند. هدف اصلی، توسعه صنعت ساختمان در خدمت نیازهای صنعت نوپای نفت بود.

نقشه سال ۱۹۱۰ میلادی پالایشگاه نشان می‌دهد که تأسیسات پالایشگاهی با سرعت در حال احداث بوده و هم‌زمان، محدوده‌هایی برای ساخت خانه‌های کارگری (کولی‌لاین‌ها) در جنوب شرقی و خانه‌های ویلایی در جنوب غربی آن قطعه‌بندی شده بود.

پس از آن، محله بریم، به‌عنوان منطقه ویلایی، در مرز جنوب غربی پالایشگاه و در امتداد تعدادی از خانه‌های ویلایی اولیه شکل گرفت. این محله در اوایل دهه ۱۹۲۰ میلادی از مجموعه‌ای از ساختمان‌های پراکنده به شبکه‌ای از خیابان‌های منظم و قابل‌گسترش تبدیل شد.

روند شکل‌گیری شهر مدرن آبادان را می‌توان در شش مرحله بررسی کرد:

مرحله نخست: شکل‌گیری پالایشگاه و تأسیسات وابسته

نخستین گام در شکل‌گیری شهر مدرن آبادان، به احداث پالایشگاه و تأسیسات وابسته به آن محدود می‌شد. در این مرحله، شهرنشینی روندی کند و تدریجی داشت و توسعه کالبدی آبادان هنوز چشمگیر نبود. نفوذ فناوری نیز عمدتاً به محدوده پالایشگاه محدود می‌شد.

مرحله دوم: گسترش بافت‌های شرکتی

در مرحله دوم، شهر با رشد سریع بافت‌های شرکتی، افزایش ناگهانی جمعیت، به‌ویژه جمعیت غیربومی، و توسعه برنامه‌ریزی‌شده محلات وابسته به شرکت نفت مواجه شد. در این دوره، طرح‌های توسعه شهری با نگاهی جامع، نظام‌مند و آینده‌نگر شکل گرفتند و مجموعه‌ای از محلات جدید برای تأمین نیازهای کارکنان صنعت نفت احداث شد.

مرحله سوم: شکل‌گیری بافت مرکزی غیرشرکتی

در این مرحله، بافت مرکزی شهر، مستقل از محدوده‌های شرکتی، به‌صورت شطرنجی و نسبتاً منظم شکل گرفت. توسعه این بخش به رونق و پیشرفت شهر و گسترش فناوری متناسب با الزامات زندگی جدید کمک کرد.

مرحله چهارم: توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل هوایی

در مرحله چهارم، فرودگاه بین‌المللی آبادان در کنار فرودگاه اولیه‌ای که در دوران جنگ جهانی دوم ایجاد شده بود، احداث شد تا پاسخگوی نیازهای ساکنان غیربومی و کارکنان صنعت نفت باشد.

مرحله پنجم: گسترش بافت‌های غیرشرکتی و خودروی شهری

در این مرحله، شکل‌گیری بافت‌های غیرشرکتی به‌صورت خودجوش و بدون طراحی جامع ادامه یافت. این مناطق عمدتاً برای اسکان کارگرانی توسعه پیدا کردند که پالایشگاه امکان تأمین مسکن برای آنان را نداشت.

مرحله ششم: احداث پتروشیمی و تکمیل بافت‌های شرکتی

در مرحله ششم، با احداث پتروشیمی و گسترش فعالیت‌های صنعتی، بافت‌های شرکتی نیز متناسب با کمبودهای موجود و برای پاسخگویی به نیازهای کارکنان پالایشگاه و پتروشیمی توسعه یافتند.

در جریان این تحولات و ساخت‌وسازهای جدید شرکتی، شکل‌گیری برخی بافت‌های غیرشرکتی به‌صورت خودجوش و تغییرات کالبدی شهر نیز ادامه داشت. توسعه آبادان عمدتاً در امتداد محور شرقی ـ غربی و در راستای دو رودخانه بهمنشیر و اروندرود صورت گرفت. این روند به‌تدریج زمینه تبدیل آبادان به شهری مدرن با امکانات پیشرفته و متناسب با فناوری روز را فراهم کرد؛ به‌گونه‌ای که در اواخر دهه ۱۳۵۰، آبادان از جمله شهرهای برخوردار از امکانات و زیرساخت‌های پیشرفته کشور به شمار می‌رفت.

دگرگونی بافت‌های شرکتی و تغییر هویت بصری شهر

در دوره معاصر، عواملی همچون پراکندگی عناصر شهری، واگذاری منازل شرکتی به ساکنان، پیشرفت فناوری و تغییر الگوی ساختاری مراکز و بخش‌های مختلف شهر، موجب دگرگونی استخوان‌بندی و فرم اولیه آبادان شده‌اند. این تحولات، انسجام ساختار شهری را تحت تأثیر قرار داده و خط آسمان شهر را نیز مخدوش کرده‌اند.

در جریان گسترش شهر و واگذاری املاک شرکتی، جایگاه پالایشگاه به‌عنوان هسته اولیه شکل‌گیری شهر و یکی از مهم‌ترین نمادهای هویتی آبادان تغییر کرده است. پالایشگاه که در گذشته با برج‌های تقطیر و شعله‌های همیشه روشن خود، شاخص‌ترین عنصر ارتفاعی شهر بود و از نقاط مختلف دیده می‌شد، اکنون در مقایسه با ساختمان‌های مرتفع جدید، جایگاه بصری پیشین خود را از دست داده است.

در گذشته، افق دید شهری آبادان به‌گونه‌ای بود که پالایشگاه و شعله‌های آن، به‌عنوان برجسته‌ترین عناصر بصری، در خط آسمان شهر خودنمایی می‌کردند. اما امروزه این تصویر جای خود را به ساختاری متفاوت داده است؛ ساختاری که در آن، ساختمان‌های بلندمرتبه احداث‌شده در بافت‌های شرکتی واگذارشده، به عناصر غالب خط آسمان تبدیل شده‌اند.

در نتیجه این تغییرات، بخش‌هایی از بافت‌های شرکتی نیز ویژگی‌های اولیه باغ‌شهری خود را از دست داده‌اند و انسجام فضایی و بصری آنها دچار تغییر شده است.

اصول فضاسازی در معماری و شهرسازی بافت‌های شرکتی آبادان

اصول فضاسازی در شهرسازی و معماری بافت‌های شرکتی آبادان را می‌توان به‌طور کلی در موارد زیر خلاصه کرد:

 برون‌گرایی: استفاده از فرم‌های کوشک‌مانند در طراحی ساختمان‌ها و توجه به ارتباط بنا با فضای پیرامونی.

 فضاهای واسط: بهره‌گیری از عناصری همچون رواق، سایبان، باغ و باغچه برای ایجاد ارتباط میان فضای داخلی و خارجی.

 مردم‌واری: رعایت تناسبات انسانی و توجه به مقیاس و نیازهای کاربران.

 وحدت و هماهنگی: ایجاد ارتباط منطقی میان فضاهای پویا و ایستا.

 سلسله‌مراتب فضایی: تفکیک و سازمان‌دهی فضاهای باز، بسته و نیمه‌باز و همچنین فضاهای عمومی و خصوصی.

 خودبسندگی: استفاده از مصالح بومی و متناسب با شرایط اقلیمی منطقه.

 تقارن و تعادل: ایجاد وحدت بصری در فرم، حجم، نما و ترکیب‌بندی معماری.

 ریتم و تکرار: بهره‌گیری از تکرار و نظم در خطوط، فرم‌ها، فضاها و شکستگی‌های معماری.

 هماهنگی با اقلیم: طراحی متناسب با شرایط آب‌وهوایی منطقه و استفاده از تهویه طبیعی و جریان هوا.

 هویت بومی: استفاده از عناصر سنتی، ایرانی و بومی در معماری و طراحی بافت‌های شهری.

نتیجه‌گیری

شهرهای امروزی، با وجود پیشرفت فناوری و توسعه دانش، در بسیاری از موارد به فضاهایی یکنواخت، کم‌روح و فاقد هماهنگی بصری تبدیل شده‌اند. در بسیاری از این شهرها، دیگر قدم‌زدن در کوچه‌ها و خیابان‌ها احساس دلپذیر گذشته را برای شهروندان ایجاد نمی‌کند. دیوارهای سبز و پوشیده از گیاه جای خود را به حصارهای صلب سنگی، آجری و سیمانی داده‌اند و بسیاری از عناصر طبیعی و بصری که زمانی به شهر هویت می‌بخشیدند، به‌تدریج از میان رفته‌اند.

در آبادان نیز این تغییرات به‌وضوح قابل مشاهده است. دیگر از دور، شعله‌های نارنجی پالایشگاه به همان شکل گذشته خودنمایی نمی‌کنند. برج‌های مرتفع، خط آسمان بافت‌های ارزشمند شهر را شکسته‌اند و از انتهای بسیاری از خیابان‌ها دیگر نمی‌توان مشعل‌های همیشه روشن، برج‌های تقطیر و مخازن پالایشگاه را مشاهده کرد. عناصری که در گذشته علاوه بر کارکرد صنعتی، نقش مهمی در شکل‌گیری حس تعلق خاطر و پیوند عاطفی شهروندان با محیط زندگی خود داشتند.

بافت‌های شرکتی آبادان از جمله نمونه‌های شاخص شهرسازی برنامه‌ریزی‌شده در ایران به شمار می‌روند. این مجموعه‌ها که پیش از اجرا بر اساس اهداف و سیاست‌های مشخص طراحی شده بودند، از منظر معماری و شهرسازی، نمونه‌هایی ارزشمند از ورود اندیشه‌های مدرن به عرصه شهرسازی ایران محسوب می‌شوند. این بافت‌ها در سال ۱۳۹۴ در فهرست بافت‌های مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران قرار گرفتند.

با وجود ارزش‌های تاریخی، فرهنگی و معماری این مجموعه‌ها، در حال حاضر بخش‌هایی از بافت‌های شرکتی آبادان دستخوش تغییرات کالبدی شده‌اند. از میان این مجموعه‌ها، بافت‌های بریم و بوارده همچنان تا حد زیادی خط آسمان و ساختار بصری یکپارچه خود را حفظ کرده‌اند.

ازاین‌رو، ضروری است پیش از واگذاری و هرگونه تغییر در وضعیت مالکیت و بهره‌برداری از این بافت‌های ارزشمند به ساکنان و کارکنان پالایشگاه، تمهیدات لازم برای حفاظت، صیانت و افزایش تاب‌آوری آنها اندیشیده شود. حفظ ساختار باغ‌شهری، کنترل ساخت‌وسازهای جدید، جلوگیری از بلندمرتبه‌سازی نامتجانس و صیانت از منظر تاریخی و معماری این مجموعه‌ها، باید در اولویت برنامه‌های مدیریت شهری و متولیان میراث فرهنگی قرار گیرد.

بافت‌های شرکتی آبادان صرفاً مجموعه‌ای از خانه‌های قدیمی نیستند؛ آنها بخشی از تاریخ شکل‌گیری شهر مدرن در ایران و بازتابی از تحولات اجتماعی، اقتصادی، صنعتی و معماری کشور به شمار می‌روند. از دست‌رفتن این ویژگی‌ها، به معنای ازدست‌رفتن بخشی از حافظه تاریخی و هویت شهری آبادان خواهد بود. بنابراین، حفاظت از این میراث ارزشمند، ضرورتی برای انتقال هویت تاریخی شهر به نسل‌های آینده است.

در پایان، می‌توان به سه تعبیر تأمل‌برانگیز درباره شهر و خاطره شهری اشاره کرد:

«یکی از گرایش‌های متضاد عصر ما این است که علی‌رغم توسعه شهرنشینی، خود شهر هر روز بیشتر ناپدید می‌شود.» — لوییس مامفورد

«و در واقع وقتی به آنجا، یعنی شهر، می‌رسی، انگار آنجایی وجود ندارد.» — گرترود استاین

«آن خانه‌های تکیه داده در حفاظ سبز پیچک‌ها به یکدیگر، آن بام‌های بادبادک‌های بازیگوش، آن کوچه‌های گیج از عطر اقاقی‌ها، آن روزها رفتند ...» — فروغ فرخزاد

منابع مطالعاتی:

بنه‌ولو، لئوناردو. (۱۹۲۳). بنیادهای شهرسازی مدرن. ترجمه مهدی کوثر، ۱۳۹۵، انتشارات دانشگاه تهران.

پاپلی یزدی، محمدحسین و سقایی، مهدی. (۱۳۸۱). «سنت، مدرنیته؛ بازخوانی یک مقاله: جغرافیا عبارت است از روابط متقابل انسان (فرهنگ)، تکنولوژی، مدیریت و محیط». فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره‌های ۶۵ و ۶۶.

پاکزاد، جهانشاه. (۱۳۸۶). سیر اندیشه‌ها در شهرسازی (از آرمان تا واقعیت)، جلد اول. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی، شرکت عمران شهرهای جدید.

حمیدی، ملیحه. (1376) ،استخوان‌بندی شهر تهران، جلد اول، نشر معاونت فنی وعمرانی شهرداری تهران.

سلطان‌زاده، حسین. (1390)، تاریخ مختصر شهر و شهرنشینی در ایران از دوره‌ی باستان تا 1355ه.ش، انتشارات چهارتاق.

شیعه، اسماعیل. (1389)، نقش دهی صنعتی به شهرهای ایران در دوران معاصر، نشریه بین المللی علوم مهندسی دانشگاه علم و صنعت ایران، شماره 5.

فردانش، فرزین. (1385)، آبادان: شهرسازی و معماری تحت مدیریت شرکت نفت ایران و انگلیس، فصلنامه‌ی گلستان هنر، شماره‌ی چهار، سال دوم.

محمدزاده، رحمت. (1388)، بررسی آثار مدرنیته‌ی غرب بر شهرسازی ایران، نشریه صفه، شماره 48.

فرهمند، شکوفه و علی عسگری و مرتضی ســامتی. (1387)، تحلیل فضایی توسعه شهری در ایران(رشــد اندازة شهرها)، تحقیقات اقتصادی، شماره 82.

مارشال، استفان. (۱۹۶۷)، شهرها،طراحی و تکامل، ترجمه حسین بحرینی، انتشارات دانشگاه تهران.

ناظمی، الهام. (1396)، شهر و شهرسازی در دوران انقالب صنعتی و پس از آن.

March, alan (2004). Democratic dilemmas, planning and Ebenezer Howard’s Garden City. Planning Perspectives,19.

انتهای پیام/