محمد (امیر) عزیزالدین، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ عامه، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی سمنان، مجموعه‌دار اسناد و اشیا و مدیر موزه خصوصی تاریخ شهر سمنان، که در آیین بزرگداشت روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس و اهدای جایزه پاسداری از «میراث زنده و آب»، به پاس تألیف کتاب «هزار سال نظام آب و آبیاری در سمنان» مورد تقدیر قرار گرفت در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا، با اشاره به انگیزه نگارش این کتاب اظهار کرد: این اثر با هدف مستندسازی، بازخوانی و صورت‌بندی علمی یکی از کهن‌ترین الگوهای زیست‌بوم‌محور ایران شکل گرفت؛ نظامی پیشرفته و مردم‌نهاد که توانسته است در پهنه‌ای کویری و کم‌باران، با تکیه بر خرد جمعی، هندسه دقیق و انضباط اجتماعی، بیش از یک هزاره حیات تمدنی، مدنی و کشاورزی سمنان را قوام بخشد.
عزیزالدین افزود: ضرورت نگارش این اثر از مواجهه با خطر فراموشی تدریجی دانش سنتی آب و تضعیف نظام اجتماعی پیرامون آن ناشی می‌شد. ساختار پیچیده تقسیم آب سمنان، بخشی از میراث ناملموسی است که نسل به نسل و سینه به سینه منتقل شده و ثبت مکتوب آن می‌تواند در حفظ و انتقال این دانش به نسل‌های آینده نقش مؤثری داشته باشد.
مستندات تاریخی از قدمت هزارساله نظام آب سمنان
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به مستندات تاریخی موجود درباره قدمت این نظام گفت: یکی از مهم‌ترین شواهد تاریخی، گزارش ابوعبدالله مقدسی، جغرافی‌دان نامدار سده چهارم هجری، در کتاب «احسن‌التقاسیم فی معرفة‌الاقالیم» است. او در توصیف سمنان می‌نویسد: «سمنان در کنار جاده است، جامعی خوب در بازار دارد، جوی آبی به نوبت از آنجا می‌گذرد و استخرهایش را پر می‌کند.»
عزیزالدین ادامه داد: این گزارش تاریخی، وجود نظام نوبتی گردش آب در سمنان را در حدود یازده قرن پیش نشان می‌دهد و بیانگر آن است که بخش مهمی از ساختار زیستی شهر بر پایه انضباط و مدیریت دقیق منابع آب شکل گرفته است.
او یکی از ویژگی‌های شگفت‌انگیز این نظام را تداوم عناصر اصلی آن در طول بیش از هزار سال دانست و توضیح داد: جایگاه مکانی استخرهای شش‌گانه، مسیر جوی‌ها و نهرها، ساختار بومی تنظیم جریان آب موسوم به «کَله» که برای باز و بسته کردن مسیر آب استفاده می‌شود و حتی واحدها و ابزارهای سنتی اندازه‌گیری آب با عنوان «چوب» و معیارهای زمانی، با وجود تحولات گسترده اجتماعی و اقلیمی، اصالت خود را حفظ کرده‌اند.
به گفته او، شکل‌گیری و ریخت‌شناسی بافت تاریخی و شبکه معابر سمنان نیز متأثر از مسیر حرکت همین نهرها بوده است؛ به‌گونه‌ای که کالبد شهر را می‌توان بازتابی از مسیرهای تاریخی جریان آب دانست.
بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین تشکل مردم‌نهاد در ساختار مدیریت آب
مدیر موزه خصوصی تاریخ شهر سمنان، وجه دیگر اهمیت این نظام را ساختار اجتماعی و سازمان‌یافته آن عنوان کرد و گفت: یکی از ویژگی‌های انحصاری نظام تقسیم آب سمنان، شکل‌گیری و استمرار یک سازمان مردم‌نهاد دیرپا در طول قرن‌هاست که بدون اتکا به دیوان‌سالاری دولتی، با مشارکت و اجماع افراد و مسئولانی همچون قانون‌دار، مره‌دار، مقسم، پارابان، استخربان و میراب اداره شده است.
او افزود: این تقسیم کار اجتماعی و مسئولیت‌پذیری جمعی موجب شده است که نظام مدیریت آب سمنان در گذر زمان از نظم و انضباطی قابل توجه برخوردار باشد و بتواند کارکرد خود را حفظ کند.
عزیزالدین درباره منابع مورد استفاده در تألیف کتاب نیز گفت: این اثر بر پایه اسناد و مستندات تاریخی، اسناد آرشیوهای محلی، وقف‌نامه‌ها، طومارها و قباله‌های مرتبط با آب و همچنین بهره‌گیری از تاریخ شفاهی تدوین شده است. خوشبختانه مستندات گردآوری‌شده در مرکز اسناد موزه تاریخ شهر سمنان نگهداری می‌شوند و زمینه مناسبی برای پژوهش‌های بعدی فراهم کرده‌اند.
نظام سنتی آب سمنان؛ الگویی برای مواجهه با بحران کم‌آبی
این پژوهشگر با اشاره به اهمیت بازخوانی دانش بومی مدیریت آب در شرایط کنونی کشور اظهار کرد: در روزگاری که بسیاری از طرح‌های توسعه منابع آب، از جمله سدسازی‌های گسترده در فلات مرکزی ایران، با چالش‌ها و پیامدهای زیست‌محیطی همچون فرونشست زمین مواجه شده‌اند، بازخوانی نظام تاریخی آب سمنان می‌تواند به‌عنوان یک الگوی بومی برای پایداری مورد توجه قرار گیرد.
او تأکید کرد: در حالی که مناطق پیرامونی و بخش‌هایی از حاشیه کویر مرکزی ایران با پدیده فرونشست مواجه‌اند، در شهر سمنان به دلیل تداوم این نظام مدون آبیاری، میزان فرونشست در محدوده شهری، بنا بر مشاهدات و ارزیابی‌های محلی، در حداقل ممکن و حتی در برخی محدوده‌ها نزدیک به صفر گزارش می‌شود.
عزیزالدین در ادامه با تأکید بر اینکه استفاده از واژه «احیا» برای این نظام چندان دقیق نیست، توضیح داد: احیا معمولاً درباره پدیده‌ای به کار می‌رود که خاموش، فراموش‌شده یا از بین رفته باشد؛ در حالی که نظام تقسیم آب سمنان یک «فسیل زنده تمدنی» است که بیش از هزار سال بدون انقطاع به حیات کالبدی و اجتماعی خود ادامه داده است.
او افزود: شریان‌های آبی، استخرها، مقسم‌ها و بهره‌برداران همچنان فعال هستند؛ بنابراین مسئله اصلی، بازآفرینی این نظام از نقطه صفر نیست، بلکه باید به سمت بازآمادسازی، به‌روزرسانی کارکردی و رفع اختلالاتی حرکت کرد که در نتیجه توسعه نامتوازن چند دهه اخیر در بخش‌هایی از این ساختار به وجود آمده است.
این پژوهشگر پیشنهاد کرد: بستر نهرها و مقسم‌ها با استفاده از فناوری‌های روز بهسازی شوند، تلفات آب در مسیر انتقال به حداقل برسد و این سازوکار خودتنظیم‌گر تاریخی با ابزارهای نوین پایش منابع آب و نقشه تاب‌آوری اقلیمی سمنان هماهنگ شود. چنین اقداماتی می‌تواند زمینه تداوم کارکرد این میراث کهن را در شرایط تشدید کم‌آبی فراهم کند.
جایزه میراث آب، مسئولیت پژوهشگران را افزایش می‌دهد
عزیزالدین با اشاره به دریافت جایزه پاسداری از میراث آب گفت: این جایزه به بنده و دو نفر از همکارانم، دکتر محمود دارایی و محمد عموزاده، تعلق گرفت و قطعاً مسئولیت ما را در زمینه معرفی، مستندسازی و پاسداری از این میراث افزایش خواهد داد. امیدواریم در چاپ‌های بعدی کتاب بتوانیم یافته‌ها و نکات جدیدتر و مهم‌تری از این نظام بی‌نظیر را به مخاطبان ارائه کنیم.
او همچنین از حمایت‌های اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان سمنان و شهرداری سمنان در معرفی و انتشار این اثر قدردانی کرد و گفت: اداره‌کل میراث‌فرهنگی برای معرفی کتاب به دبیرخانه میراث ناملموس تلاش کرد و شهرداری سمنان نیز حمایت‌های مادی و معنوی خود را برای چاپ کتاب انجام داد. این همراهی‌ها نشان‌دهنده توجه مدیریت شهری به ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی سمنان است.
به گفته او، راه‌اندازی اکوموزه سمنان می‌تواند در آینده نقش مؤثرتری در معرفی این نظام تاریخی و انتقال دانش آن به دیگر مناطق کشور ایفا کند.
آمادگی سمنان برای انتقال تجربه مدیریت بومی آب به دیگر مناطق
مدیر موزه خصوصی تاریخ شهر سمنان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ظرفیت‌های موزه تاریخ شهر گفت: موزه ما دومین موزه کشور است که در میان ۵۳ کشور عضو اتحادیه موزه‌داران جاده ابریشم به عضویت این اتحادیه درآمده است.
او که تاکنون بیش از هفت عنوان کتاب در حوزه تاریخ و فرهنگ سمنان تألیف کرده است، از جمله آثار خود به «تاریخ کارخانه ریسندگی و بافندگی سمنان»، «سرگذشت نفت خوریان سمنان»، «تاریخ راه‌آهن استان سمنان»، «۱۱۵ سال تاریخ انتخابات استان سمنان»، «هزار سال نظام آب و آبیاری در سمنان»، «دلازیان؛ دروازه ورودی به کویر مرکزی ایران» و «تاریخ طب و طب‌پیشگان در سمنان» اشاره کرد.
عزیزالدین در پایان با اعلام آمادگی مجموعه مدیریت شهری سمنان، فرمانداری، شهرداری، اداره‌کل میراث‌فرهنگی و سازمان‌های مردم‌نهاد برای انتقال این تجربه به دیگر مناطق کشور گفت: آمادگی داریم تجربه گرانسنگ نظام تقسیم آب سمنان را در قالب آثار مکتوب، فیلم، عکس، بازخوانی اسناد تاریخی و تاریخ شفاهی در اختیار هم‌وطنان، به‌ویژه ساکنان مناطق کویری و حاشیه کویر، قرار دهیم تا این تجربه تاریخی بتواند در مسیر شناخت و مدیریت پایدار منابع آب مورد استفاده قرار گیرد.
انتهای پیام/
نظر شما