شهرام داوری، مبدع طرح خیرآب برای باز زنده سازی برکه‌های سنتی جزیره قشم و رییس هیات مدیره و مدیرعامل شرکت آب و برق و تأسیسات منطقه آزاد قشم، در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا، به طرح «خیرآب» اشاره کرد و گفت: ابداع طرح خیرآب با هدف احیا و باززنده‌سازی برکه‌های تاریخی باران در جزیره قشم و با رویکرد پیوند میان میراث فرهنگی ناملموس، دانش بومی، فناوری‌های نوین و مشارکت جوامع محلی طراحی و اجرا شده است؛ طرحی که تلاش دارد میراث تاریخی مدیریت آب را از یک یادگار صرفاً معماری به ظرفیتی زنده برای پاسخ‌گویی به نیازهای امروز جامعه تبدیل کند.
داوری، با اشاره به اهمیت برکه‌های تاریخی در فرهنگ و تاریخ جنوب ایران، اظهار کرد: برکه‌های باران تنها سازه‌هایی برای ذخیره آب نیستند، بلکه نماد سازگاری انسان با اقلیم خشک، همبستگی اجتماعی، نیکوکاری و انتقال تجربه‌های زیستی از نسلی به نسل دیگر به شمار می‌روند.
او افزود: حفاظت از این میراث صرفاً با مرمت کالبدی سازه‌ها محقق نمی‌شود، بلکه باید دانش بومی، مهارت‌های سنتی، آیین‌ها، روایت‌های تاریخی و مناسبات اجتماعی مرتبط با آب نیز احیا و بازآفرینی شوند.
داوری با تشریح اهداف طرح خیرآب بیان کرد: این طرح چهار محور اصلی را دنبال می‌کند که شامل حفاظت هم‌زمان از میراث ملموس و ناملموس، پیوند سنجیده سنت با فناوری‌های نوین، مشارکت و توانمندسازی جوامع محلی و استفاده از ظرفیت میراث آب در مسیر توسعه پایدار و سازگاری با تغییرات اقلیمی است.
وی ادامه داد: در این الگو، ضمن حفظ هویت معماری و کارکرد تاریخی برکه‌ها، امکان استفاده از دانش مهندسی آب و فناوری‌های نوین تصفیه متناسب با ظرفیت هر سازه نیز مورد توجه قرار می‌گیرد تا بتوان از ظرفیت‌های این میراث تاریخی در پاسخ به نیازهای معاصر بهره برد.
اجرای نخستین پایلوت خیرآب در روستای گربدان
مبدع طرح خیرآب با اشاره به نخستین تجربه اجرایی این طرح در جزیره قشم گفت: نخستین پایلوت طرح در روستای گربدان و طی حدود ۱۳۰ روز، از ۱۰ بهمن ۱۴۰۳ تا ۱۸ خرداد ۱۴۰۴، با همکاری شرکت آب، برق و تأسیسات قشم، دهیاری، جامعه محلی و گروهی از متخصصان و کنشگران فرهنگی و اجتماعی اجرا شد.
او افزود: در این تجربه، علاوه بر احیای فضای برکه و سامان‌دهی محیط پیرامونی، امکان بهره‌گیری از فناوری‌های نوین تصفیه آب نیز در کنار سازه تاریخی مورد توجه قرار گرفت. تلاش ما این بود که بدون خدشه وارد کردن به اصالت تاریخی و معماری برکه، ظرفیت‌های جدیدی برای استفاده از آن تعریف کنیم.
داوری یکی از عناصر نوآورانه این طرح را طراحی و ایجاد فضای «دهلیز» در کنار برکه عنوان کرد و گفت: دهلیز فضایی برای سامان‌دهی ورودی، استقرار تجهیزات موردنیاز، مکث و تعامل اجتماعی و همچنین ارائه روایت‌های فرهنگی مرتبط با میراث آب است.
مشارکت مردم در بازشناسی میراث آب
رئیس هیئت‌مدیره و مدیرعامل شرکت آب و برق و تأسیسات منطقه آزاد قشم، مشارکت جامعه محلی را یکی از مهم‌ترین دستاوردهای طرح خیرآب دانست و اظهار کرد: اعتقاد داریم حفاظت از میراث زنده زمانی اثربخش خواهد بود که مردم محلی از مخاطبان منفعل به مشارکت‌کنندگان اصلی فرآیند احیا تبدیل شوند.
وی افزود: در همین راستا، نمایشگاه «دهلیز و برکه» با گردآوری ۱۲۵ اثر از ۳۴ شرکت‌کننده در قالب عکس، فیلم و روایت برگزار شد. این نمایشگاه فرصتی برای مستندسازی میراث آب، بازنمایی ارزش‌های فرهنگی برکه‌ها و تقویت ارتباط نسل جدید با دانش و تجربه زیستی پیشینیان فراهم کرد.
او تأکید کرد: در اجرای این طرح تلاش شد میان مدیریت محلی، متخصصان، هنرمندان، ساکنان روستا و نسل جوان ارتباط و همکاری شکل بگیرد تا برکه‌ها بار دیگر به بخشی از زندگی فرهنگی و اجتماعی جامعه تبدیل شوند.
ظرفیت احیای ۵۰۰ برکه تاریخی در قشم
داوری با اشاره به ظرفیت گسترش طرح خیرآب در جزیره قشم گفت: بر اساس برآوردهای اولیه، حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ برکه در نزدیک به ۷۰ شهر و روستای جزیره قشم ظرفیت بررسی، اولویت‌بندی و احیا دارند.
وی افزود: برای گسترش این تجربه باید معیارهای فنی، میراثی و اجتماعی مشخصی تدوین شود تا برکه‌ها بر اساس ویژگی‌های معماری، وضعیت موجود، ظرفیت‌های محلی و نیازهای هر منطقه بررسی و برای احیا اولویت‌بندی شوند.
او همچنین قابلیت توسعه این الگو را در دیگر مناطق برخوردار از فرهنگ تاریخی آب‌انبارداری در استان‌های هرمزگان، بوشهر و جنوب فارس مورد توجه قرار داد و گفت: ویژگی مهم طرح خیرآب، قابلیت انطباق آن با شرایط فرهنگی، اقلیمی و معماری هر منطقه است و نباید برای همه جوامع محلی نسخه‌ای یکسان ارائه کرد.
عبور از مرمت کالبدی به حفاظت زنده و مشارکتی
مبدع طرح خیرآب در تشریح وجه تمایز این تجربه بیان کرد: نوآوری اصلی این طرح در عبور از رویکرد صرفاً مرمتی و تبدیل حفاظت از برکه‌های تاریخی به فرآیندی زنده، مشارکتی و متناسب با نیازهای امروز است.
داوری ادامه داد: در این مسیر سه حوزه میراث و هویت، فناوری و پایداری و جامعه و توسعه محلی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. پاسداری از دانش بومی و حافظه جمعی مرتبط با آب، استفاده متناسب از فناوری‌های نوین و تقویت مشارکت مردمی، آموزش بین‌نسلی و گردشگری مسئولانه از جمله ظرفیت‌هایی است که در این الگو دنبال می‌شود.
وی خاطرنشان کرد: طرح خیرآب تلاشی برای پیوند گذشته و آینده در یکی از حیاتی‌ترین موضوعات جوامع جزیره‌ای و ساحلی، یعنی آب است. این تجربه نشان می‌دهد که میراث تاریخی و دانش بومی می‌توانند در کنار فناوری‌های معاصر، به سرمایه‌ای مؤثر برای توسعه پایدار و سازگاری با تغییرات اقلیمی تبدیل شوند.
طرح «خیرآب» به دلیل رویکرد نوآورانه در پاسداشت میراث فرهنگی مرتبط با آب، احیای برکه‌های تاریخی و جلب مشارکت جوامع محلی، در آیین بزرگداشت روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس و اهدای جایزه پاسداری از میراث زنده آب مورد تقدیر قرار گرفت.
انتهای پیام/
نظر شما