سید میکائیل موسوی  مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان زنجان در یادداشتی به‌مناسبت هفته گردشگری نوشت:در دورانی که «تحول دیجیتال» و «هوش مصنوعی» از مفاهیم انتزاعی به ابزارهای روزمره تبدیل شده‌اند، صنعت گردشگری نیز در آستانه انقلابی بنیادین قرار گرفته است. شعار امسال سازمان جهانی گردشگری، تأکیدی است بر پذیرش این تحول و یکپارچه‌سازی هوش مصنوعی به عنوان موتور محرک گردشگری پایدار. در این میان، استان زنجان با تکیه بر میراث غنی تاریخی و ظرفیت‌های بکر طبیعی خود، نیازمند تدوین یک «دستور کار دیجیتال» است تا نه تنها تجربه مشتری را ارتقا دهد، بلکه با هوشمندی عملیاتی، میراث خود را از خطر «فراموشی الگوریتمی» نجات دهد.

گردشگری همواره صنعتی مبتنی بر «تجربه» و «روایت» بوده است. اما امروز، ابزار روایتگری تغییر کرده است. اگر دیروز نقشه‌های کاغذی و کتاب‌های راهنما، مسیر سفر را تعیین می‌کردند، امروز این الگوریتم‌های هوش مصنوعی هستند که مقصد بعدی مسافران را به آن‌ها دیکته می‌کنند. این تحول، فراتر از یک تغییر ساده در ابزارهاست؛ این یک پارادایم‌شیفت (تغییر الگو) در نحوه تعامل انسان با جهان اطراف است. سازمان جهانی گردشگری با انتخاب شعار محوری «گردشگری و تحول دیجیتال»، هشداری هوشمندانه به تمام سیاست‌گذاران این حوزه داده است: یا با جریان دیجیتال همسو شوید و یا در حاشیه تاریخِ سفر باقی بمانید.

هوش مصنوعی؛ فراتر از یک ابزار، یک شریک استراتژیک

هوش مصنوعی (AI) در حال تغییر بنیادین شیوه انتخاب مقصد است. مسافران مدرن، پیش از آنکه چمدان ببندند، با دستیارهای صوتی و چت‌بات‌های هوشمند مشورت می‌کنند. آن‌ها دیگر به دنبال یک لیست کلی از جاذبه‌ها نیستند؛ آن‌ها «شخصی‌سازی» می‌خواهند. هوش مصنوعی می‌تواند بر اساس علایق، بودجه و رفتارهای گذشته یک گردشگر، تجربه‌ای منحصربه‌فرد را طراحی کند. این فناوری برای صنعت گردشگری، نه فقط در بخش بازاریابی، بلکه در بهبود کارایی عملیاتی نیز حیاتی است. تصور کنید مجموعه‌ای همچون «گنبد جهانی سلطانیه» یا «بازار تاریخی زنجان» بتوانند با تحلیل داده‌های کلان (Big Data)، زمان‌های اوج ترافیک گردشگر را پیش‌بینی کنند، سیستم‌های نورپردازی یا مدیریت انرژی را بهینه سازند و یا حتی با استفاده از واقعیت افزوده (AR)، تاریخ را برای بازدیدکنندگان به شکلی زنده روایت کنند. این همان «بازطراحی گردشگری» است که بهره‌وری را افزایش و هزینه‌های اتلاف انرژی را کاهش می‌دهد.

فرصتی برای کسب‌وکارهای کوچک زنجان

یکی از دغدغه‌های اصلی در اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان زنجان، توانمندسازی کسب‌وکارهای کوچک و هنرمندان صنایع‌دستی است. هوش مصنوعی می‌تواند بزرگترین حامی این گروه‌ها باشد. بسیاری از هنرمندان ملیله‌کار یا چاقوساز زنجانی، در بازاریابی دیجیتال با چالش‌های جدی روبرو هستند. پلتفرم‌های مجهز به هوش مصنوعی می‌توانند این محصولات را نه به صورت انبوه و کورکورانه، بلکه به بازارهای هدف دقیق (مثلاً علاقه‌مندان به هنرهای دستی اصیل در کشورهای حاشیه خلیج‌فارس یا اروپا) متصل کنند. این فناوری ابزاری را فراهم می‌کند که کسب‌وکارهای کوچک، بدون نیاز به بودجه‌های هنگفت تبلیغاتی، صدای خود را به گوش جهانیان برسانند. در واقع، هوش مصنوعی دموکراتیزه کردنِ فرصت‌های اقتصادی در صنعت گردشگری است.

پدیده «غفلت الگوریتمی» و خطر تک‌محوری

با این حال، یک هشدار جدی در این مسیر وجود دارد. اگر هوش مصنوعی بدون نظارت انسانی و استراتژی‌های محلی رها شود، ممکن است شاهد پدیده‌ای باشیم که می‌توان آن را «غفلت الگوریتمی» نامید. الگوریتم‌ها تمایل دارند به محبوب‌ترین‌ها اهمیت بیشتری بدهند. این یعنی اگر یک جاذبه خاص در زنجان (مثلاً گنبد سلطانیه) در فضای مجازی بیشتر دیده شود، هوش مصنوعی با تقویت آن، گردشگران را مدام به همان نقطه هدایت می‌کند. نتیجه این می‌شود که بسیاری از «مقصدهای ارزشمند» اما کمتر شناخته‌شده (مانند روستاهای هدف گردشگری، غارها یا اماکن تاریخی کمتر دیده شده) از قافله جا می‌مانند و دچار انزوا می‌شوند.

وظیفه ما به عنوان متولیان حوزه گردشگری در زنجان این است که «عدالت الگوریتمی» ایجاد کنیم. ما باید هوش مصنوعی را طوری برنامه‌ریزی و تغذیه کنیم که ظرفیت‌های پنهان استان را نیز به سبد پیشنهادی گردشگران اضافه کند. ما نباید اجازه دهیم زنجان فقط به عنوان یک «گذرگاه» (به دلیل موقعیت جغرافیایی) در نقشه‌های هوشمند دیده شود، بلکه باید با تولید محتوای هوشمند و داده‌محور، آن را به عنوان یک «مقصد مستقل» در الگوریتم‌ها ثبت کنیم.

سرمایه‌گذاری در مهارت؛ اولویت سازمان جهانی گردشگری

سازمان جهانی گردشگری به درستی تأکید دارد که دیجیتالی شدن بدون «سرمایه‌گذاری در مهارت‌های دیجیتال» بی‌معناست. داشتن بهترین ابزارهای هوش مصنوعی بدون نیروی انسانی متخصص که بداند چگونه از این داده‌ها تحلیل استخراج کند، مانند داشتن یک ابررایانه برای انجام محاسبات ساده است.

استان زنجان نیاز به یک کارگروه یا مرکز نوآوری گردشگری دارد. این مرکز باید به کارکنان حوزه میراث، راهنمایان گردشگری و حتی صاحبان بوم‌گردی‌ها، سواد دیجیتال بیگر استفاده کنند. دسترسی به فناوری، تنها خرید تجهیزات نیست؛ بلکه ایجاد یک فرهنگِ دیجیتال‌محور است که در آنگر استفاده کنند. دسترسی به فناوری، تنها خرید تجهیزات نیست؛ بلکه ایجاد یک فرهنگِ دیجیتال‌محور است که در آن، هر فعال حوزه گردشگری، یک تحلیلگر کوچک داده باشد.

زنجان در آینه آینده

گردشگری استان زنجان امروز در یک دوراهی است؛ یا پذیرش انفعالی تغییرات و تماشای اینکه چگونه بازارهای سنتی ما توسط الگوریتم‌های جهانی بلعیده می‌شوند، یا پیشگامی در این عرصه. بازطراحی گردشگری در زنجان یعنی استفاده از هوش مصنوعی برای حفظ «هویت». هوش مصنوعی می‌تواند به ما کمک کند تا صنایع‌دستی خود را به جهان معرفی کنیم، به ما کمک کند تا میراث جهانی‌مان را برای نسل‌های آینده مانیتور و محافظت کنیم و به ما کمک کند تا زنجان را از یک توقفگاه میان‌راهی، به تجربه‌ای عمیق و به‌یادماندنی برای هر گردشگر تبدیل کنیم.

سرمایه‌گذاری در فناوری، در واقع سرمایه‌گذاری در مردم و مکان‌هایی است که گردشگری بر شانه‌های آن‌ها استوار است. اگر زنجان بخواهد در افق ۱۴۰۵ و فراتر از آن، حرفی برای گفتن داشته باشد، باید همین امروز دستور کار دیجیتال خود را بازنویسی کند. ما نیازمند ترکیب «هوشِ انسانی» (شامل فرهنگ، مهمان‌نوازی و هنر اصیل زنجانی) با «هوش مصنوعی» هستیم. این ترکیب، فرمول طلایی ما برای آینده گردشگری خواهد بود؛ جایی که ماشین‌ها مسیر را نشان می‌دهند و انسان‌ها، تجربه‌ی عشق و تاریخ را هدیه می‌دهند.

در مسیر اجرای این دستور کار، نباید از مفهوم «گردشگری هیبریدی» یا ترکیبی غافل شویم. ادغام هوش مصنوعی به معنای حذف عامل انسانی نیست، بلکه به معنای آزادسازی پتانسیل‌های انسانی است. برای مثال، در سایت‌های تاریخی حساس مانند گنبد جهانی سلطانیه، هوش مصنوعی می‌تواند با استفاده از حسگرهای اینترنت اشیاء (IoT)، وضعیت بنا را به صورت لحظه‌ای پایش کرده و نیازهای مرمتی را پیش از بروز آسیب‌های جدی پیش‌بینی کند؛ در حالی که راهنمایان تور نیز می‌توانند با استفاده از واقعیت افزوده (AR)، تجربه‌ای غنی‌تر و جذاب‌تر از تاریخِ پنهان در دل آجرهای این بنا برای بازدیدکنندگان خلق کنند.

علاوه بر این، استان زنجان باید به سمت ایجاد «پلتفرم داده‌محور گردشگری» حرکت کند. تجمیع داده‌های مربوط به صنایع‌دستی، رویدادهای فرهنگی و اقامتگاه‌ها در یک بانک اطلاعاتی هوشمند، به سیاست‌گذاران کمک می‌کند تا تصمیماتی دقیق‌تر و مبتنی بر شواهد بگیرند. به جای تکیه بر حدس و گمان در مورد سلیقه مسافران، می‌توانیم با تحلیل رفتارهای دیجیتال، بسته‌های سفر اختصاصی و هوشمند برای استان طراحی کنیم. این یکپارچه‌سازی عملیاتی، نه تنها بهره‌وری را افزایش می‌دهد، بلکه تصویری مدرن و پیشرو از زنجان در ذهن گردشگران ایجاد می‌کند. در واقع، هوش مصنوعی باید به عنوان یک «دستیار هوشمند» در کنار مدیران و فعالان گردشگری قرار گیرد تا با حذف امور اداری تکراری، فرصت بیشتری برای خلاقیت، میزبانی اصیل و تمرکز بر روایتگریِ منحصربه‌فردِ میراث‌مان فراهم سازد.

انتهای پیام/