میراث آریا: کتاب «جام جم» از آثار ارزشمند گنجینه کتابخانه اختصاصی مجموعه فرهنگی‌تاریخی نیاوران است که با ترجمه فرهاد میرزا معتمدالدوله، شاهزاده، ادیب و دانشمند دوره قاجار، جلوه‌ای از تلاش ایرانیان برای آشنایی با دانش جغرافیایی و تاریخی جهان در قرن نوزدهم میلادی را به نمایش می‌گذارد. این کتاب که اصل آن نوشته ویلیام پینوک است، در سال ۱۲۷۲ هجری قمری، هم‌زمان با سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار، به شیوه چاپ سنگی منتشر شده است.
«جام جم» را می‌توان در شمار آثاری قرار داد که در دوره قاجار، در مسیر انتقال و گسترش دانش جدید به زبان فارسی نقش داشتند. این اثر با پرداختن به جغرافیا، تاریخ، علم ریاضی و معرفی سرزمین‌ها و ملل جهان، تصویری از گستره دانسته‌های جغرافیایی و تاریخی آن روزگار ارائه می‌دهد. کتاب در یکصد و چهل باب تدوین شده و در پایان آن، جدولی از نام‌های قدیم و جدید کشورها و نیز مختصات جغرافیایی شهرهای مختلف جهان آمده است؛ اطلاعاتی که بر اهمیت آموزشی و دانش‌محور این اثر تأکید دارد.
ترجمه این کتاب به دست فرهاد میرزا معتمدالدوله، از چهره‌های ادبی و علمی عصر قاجار، نشان‌دهنده توجه بخشی از نخبگان آن دوره به شناخت جهان و انتقال دانش در قالب زبان فارسی است. در روزگاری که آشنایی با جغرافیای سرزمین‌های دور و تحولات جهان اهمیت فزاینده‌ای یافته بود، آثاری از این دست امکان دسترسی مخاطبان فارسی‌زبان را به مجموعه‌ای از اطلاعات علمی و تاریخی فراهم می‌کردند.
اهمیت «جام جم» تنها به محتوای آن محدود نمی‌شود؛ شیوه ارائه مطالب و ویژگی‌های بصری نسخه نیز بخشی از ارزش فرهنگی و تاریخی آن را شکل می‌دهد. چاپ سنگی، خط نستعلیق، تذهیب و نقش‌مایه‌های پیرامون متن، در کنار شیوه صفحه‌آرایی، جلوه‌هایی از هنر کتاب‌آرایی و سنت‌های بصری کتاب در ایران دوره قاجار را بازتاب می‌دهند. بازنمایی اسناد و فرمان‌های تاریخی در این اثر نیز بر جنبه مستند و تاریخی آن می‌افزاید و پیوند میان دانش مکتوب و فرهنگ تصویری آن روزگار را آشکار می‌کند.
از سوی دیگر، عنوان «جام جم» خود واجد معنایی نمادین است. جام جم یا جام جهان‌نمای جمشید در فرهنگ و ادبیات فارسی، نماد جامی افسانه‌ای است که جهان در آن آشکار می‌شود. انتخاب این نام برای اثری با موضوع شناخت جغرافیا و سرزمین‌های جهان، تناسبی معنادار دارد؛ گویی کتاب همچون جامی جهان‌نما، دریچه‌ای به سوی سرزمین‌ها، ملت‌ها و گستره جغرافیایی جهان می‌گشاید.
کتاب «جام جم» در گنجینه کتابخانه سلطنتی مجموعه فرهنگی‌تاریخی نیاوران، افزون بر ارزش علمی و ادبی، سندی از تاریخ ترجمه، نشر و تحول فرهنگ مکتوب ایران به شمار می‌رود. این اثر یادآور دوره‌ای است که سنت‌های دیرپای کتاب‌آرایی ایرانی در کنار فناوری چاپ سنگی، زمینه‌ای تازه برای انتقال و انتشار دانش فراهم کردند؛ تحولی که در مسیر گذار تدریجی از سنت نسخه‌پردازی به گسترش چاپ و دسترس‌پذیرتر شدن دانش در جامعه ایرانی اهمیت داشت.
امروزه نگهداری چنین آثاری در مجموعه‌های تاریخی و فرهنگی، فرصتی برای شناخت بهتر تاریخ اندیشه، جریان‌های ترجمه و شیوه‌های انتقال دانش در ایران فراهم می‌کند. «جام جم» در این میان، نه‌فقط کتابی درباره جغرافیا و تاریخ جهان، بلکه گواهی ارزشمند بر پیوند دانش، ادبیات و هنر کتاب در ایران عصر قاجار است.
انتهای پیام/
نظر شما