به گزارش خبرنگار میراث‌آریا، علی‌اکبر بنی‌اسدی، دکترای تخصصی گردشگری و پژوهشگر گردشگری خلاق، با اشاره به اهمیت تاریخ شفاهی در حفظ حافظه فرهنگی جامعه اظهار کرد: بخش مهمی از تاریخ و هویت فرهنگی هر منطقه در حافظه مردم، زبان مادری، خاطرات خانوادگی، مهارت‌های روزمره و روایت‌های نسل‌های گذشته نهفته است؛ ظرفیت‌هایی که ممکن است در اسناد رسمی و کتاب‌های تاریخی بازتاب نیافته باشند.
وی افزود: در استان سمنان، روایت سالمندان از شیوه زندگی در محله‌های قدیمی، مناسبات همسایگی، قنات‌ها، آب‌انبارها و رسم‌های گذشته، اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ اجتماعی منطقه در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. همین ظرفیت در روایت‌های مردم شاهرود، دامغان، گرمسار، مهدی‌شهر و روستاهای استان نیز وجود دارد و ضرورت دارد تاریخ شفاهی از ثبت مصاحبه‌های پراکنده فراتر رود و در قالب برنامه‌ای منظم و مستمر دنبال شود.
زبان‌ها و گویش‌های محلی؛ بخشی از هویت فرهنگی سمنان
این پژوهشگر گردشگری خلاق با اشاره به تنوع زبانی و فرهنگی استان سمنان تصریح کرد: زبان سمنانی و گویش‌های محلی مناطق مختلف استان، از جمله گونه‌های زبانی شاهرودی، دامغانی، سنگسری، شهمیرزادی، بیابانکی، افتری و گرمساری، بخشی از هویت فرهنگی این سرزمین هستند که باید در کنار لالایی‌ها، ضرب‌المثل‌ها، قصه‌های عامیانه، ترانه‌های کار و آیین‌های خانوادگی ثبت و مستند شوند.
بنی‌اسدی ادامه داد: برای حفظ این سرمایه‌ها باید پیش از آنکه فرصت ثبت روایت‌های نسل سالمند از دست برود، اقدام کرد. ضبط قصه‌ها و لالایی‌ها به زبان اصلی، ثبت تلفظ و معنای واژه‌های محلی و مستندسازی مهارت استادکاران در حین کار، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به حفظ اصالت این میراث کمک کند.
وی تأکید کرد: ثبت این محتوا نباید به نگهداری چند فایل صوتی محدود شود، بلکه لازم است روایت‌ها به زبان اصلی، همراه با ترجمه فارسی و توضیحات فرهنگی تدوین شوند تا نسل جوان بتواند معنا، زمینه کاربرد و ارزش این میراث را بشناسد و در زندگی امروز از آن بهره بگیرد.
غذاهای بومی و دانش نیاکان؛ بخش کمتر دیده‌شده میراث ناملموس
این پژوهشگر با بیان اینکه زندگی روزمره مردم و دانش بومی آنان از جمله حوزه‌های کمتر مستندشده در تاریخ اجتماعی استان است، گفت: در کنار بناهای تاریخی و رویدادهای مهم، باید به شیوه زندگی مردم، خوراک‌های محلی، روش‌های تهیه نان‌های سنتی، نگهداری مواد غذایی، اصطلاحات کشاورزی و دامداری، مدیریت آب، مهارت‌های استادکاران و خاطرات بازارهای قدیمی نیز توجه کرد.
وی افزود: ثبت یک غذای محلی زمانی ارزشمندتر می‌شود که پژوهشگر علاوه بر مواد اولیه و شیوه پخت، درباره مناسبت تهیه آن، نقش اعضای خانواده، شیوه تأمین مواد اولیه و خاطرات مرتبط با آن نیز پرس‌وجو کند. چنین رویکردی، غذا را از یک دستور پخت ساده فراتر می‌برد و آن را به سندی از زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم تبدیل می‌کند.
بنی‌اسدی همچنین بر ضرورت ثبت نقش زنان در حفظ میراث ناملموس تأکید کرد و گفت: زنان، به‌ویژه زنان سالمند، حامل بخش مهمی از دانش مربوط به غذاهای محلی، لالایی‌ها، قصه‌ها، آیین‌های خانوادگی و شیوه‌های سنتی زندگی هستند؛ با این حال، تجربه‌های آنان کمتر به‌صورت نظام‌مند ثبت شده است. از این رو، اجرای طرحی با عنوان «زنان، حافظان میراث زنده سمنان» می‌تواند در شناسایی و مستندسازی این ظرفیت‌ها مؤثر باشد.
گنجینه روایت‌های زنده سمنان؛ پیشنهادی برای سامان‌دهی تاریخ شفاهی
وی با پیشنهاد راه‌اندازی «گنجینه روایت‌های زنده سمنان» اظهار کرد: برای سامان‌دهی تاریخ شفاهی استان، ابتدا باید موضوعات اولویت‌دار شامل زبان‌ها و گویش‌های محلی، غذاهای بومی، آیین‌ها، قصه‌ها، مشاغل سنتی و دانش بومی آب شناسایی شوند. سپس با آموزش مصاحبه‌گران و حضور در محله‌ها و روستاها، روایت‌ها با کیفیت مناسب صوتی و تصویری ثبت شوند.
این پژوهشگر گردشگری خلاق ادامه داد: هر روایت باید دارای مشخصات روشن، از جمله اطلاعات راوی، محل و تاریخ ثبت، موضوع مصاحبه، واژگان محلی و ضوابط انتشار باشد. همچنین لازم است محتوای گردآوری‌شده با اسناد تاریخی و روایت‌های دیگر تطبیق داده شود و نسخه‌های پشتیبان آن در آرشیو دیجیتال نگهداری شود.
به گفته بنی‌اسدی، دسترسی عمومی به این گنجینه از طریق وب‌سایت، پادکست، فیلم کوتاه، نمایشگاه، مدارس و مراکز فرهنگی می‌تواند به معرفی بهتر میراث فرهنگی استان کمک کند. در این فرایند، مردم نباید صرفاً منبع اطلاعات باشند، بلکه باید در معرفی، تفسیر و بهره‌برداری فرهنگی از میراث خود نیز مشارکت داشته باشند.
تاریخ شفاهی؛ پلی میان نسل‌ها
وی با اشاره به ظرفیت تاریخ شفاهی برای انتقال تجربه‌های زیسته نسل‌های گذشته به جوانان گفت: سالمندان علاوه بر خاطرات، حامل دانش و مهارت‌هایی هستند که طی سال‌ها تجربه به دست آمده و بخشی از آنها در منابع مکتوب وجود ندارد؛ از شناخت گیاهان بومی و روش‌های نگهداری مواد غذایی تا سازگاری با کم‌آبی، مدیریت منابع آب و ساخت ابزارها و محصولات سنتی.
بنی‌اسدی پیشنهاد کرد طرحی با عنوان «یک سالمند، یک روایت، یک مهارت» در استان سمنان اجرا شود تا دانش‌آموزان و دانشجویان با همراهی افراد باتجربه، یک روایت یا مهارت بومی را ثبت کنند.
به گفته وی، مستندهای کوتاه، پادکست‌ها و پرونده‌های دیجیتال حاصل از این فعالیت‌ها می‌توانند به منابع آموزشی و کاربردی برای نسل جدید تبدیل شوند.
وی افزود: مدارس می‌توانند با تعریف پروژه‌های تاریخ محلی، زمینه گفت‌وگوی دانش‌آموزان با سالمندان و پیشکسوتان محله را فراهم کنند. برگزاری نشست‌های «شب‌های روایت» در فرهنگ‌سراها و خانه‌های تاریخی نیز فرصتی برای انتقال تجربه میان نسل‌ها و تقویت احساس تعلق جوانان به شهر و زادگاهشان خواهد بود.
این پژوهشگر گردشگری خلاق همچنین بر ضرورت تقسیم کار میان دانشگاه‌ها، مدارس، خانواده‌ها، شهرداری‌ها و مراکز فرهنگی تأکید کرد و گفت: دانشگاه‌ها می‌توانند آموزش روش‌های علمی و نظارت پژوهشی را بر عهده بگیرند، مدارس در ثبت تاریخ محلی مشارکت کنند، خانواده‌ها و معتمدان راویان را معرفی کنند و مراکز فرهنگی زمینه انتشار عمومی محتوا را فراهم آورند.
ثبت تجربه‌های مدیریتی و توسعه‌ای برای جلوگیری از تکرار خطاها
بنی‌اسدی تاریخ شفاهی را ابزاری برای ثبت تجربه‌های مدیریتی و مستندسازی روند توسعه استان نیز دانست و اظهار کرد: بسیاری از تصمیم‌ها، مذاکرات، چالش‌های اجرایی و تجربه‌های موفق در ذهن مدیران و کارشناسان باقی می‌مانند و با تغییر مسئولان، بخشی از این دانش از دسترس خارج می‌شود.
وی افزود: ثبت تجربه مدیران شهری، کارشناسان، مجریان، فعالان اقتصادی و مردم محلی می‌تواند در شناخت عوامل موفقیت یا ناکامی پروژه‌های عمرانی، گردشگری و فرهنگی مؤثر باشد. برای این منظور، لازم است روایت‌های مختلف در کنار اسناد و گزارش‌های اجرایی بررسی شوند تا مجموعه‌ای از درس‌آموخته‌های کاربردی برای مدیران آینده شکل بگیرد.
این پژوهشگر با اشاره به اهمیت ثبت تجربه‌های مرتبط با آب، کشاورزی، صنعت، توسعه شهری و روستایی گفت: تجربه قنات‌ها و آب‌انبارها، شیوه‌های سنتی تقسیم آب، سازگاری جوامع محلی با شرایط اقلیمی، خاطرات شکل‌گیری واحدهای صنعتی، تحولات مشاغل و مهارت‌های فنی و تغییرات محله‌ها و بازارهای قدیمی، همگی ظرفیت ثبت در قالب تاریخ شفاهی را دارند.
وی با تأکید بر اهمیت نظام‌های سنتی مدیریت آب در استان سمنان ادامه داد: مستندسازی این تجربه‌ها علاوه بر ارزش تاریخی، می‌تواند در شناخت رابطه جامعه با محیط و بررسی شیوه‌های سازگاری با محدودیت‌های اقلیمی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
بنی‌اسدی تصریح کرد: هدف از ثبت تجربه‌های مدیریتی، مقصرشناسی یا داوری شخصی نیست، بلکه باید تجربه‌های گذشته به دانشی برای تصمیم‌گیری بهتر تبدیل شوند. تاریخ شفاهی زمانی اثرگذار خواهد بود که نتایج آن در فرایند واقعی برنامه‌ریزی، مدیریت و اجرای پروژه‌های آینده مورد استفاده قرار گیرد.
ضرورت اعتبارسنجی علمی و رعایت حقوق راویان
وی با اشاره به اصول علمی مصاحبه تاریخ شفاهی گفت: پرسش‌ها باید روشن، باز و بدون جهت‌دهی باشند و مصاحبه‌گر نیز باید با موضوع، زمینه تاریخی و فرهنگ محلی آشنایی داشته باشد. همچنین کیفیت ضبط صدا و تصویر، حفظ تلفظ واژه‌های محلی، پیاده‌سازی دقیق گفت‌وگوها و دریافت رضایت آگاهانه راوی برای ثبت و انتشار محتوا از الزامات این فرایند است.
این پژوهشگر گردشگری خلاق افزود: خاطرات افراد ممکن است تحت تأثیر گذر زمان، فراموشی یا برداشت‌های شخصی قرار گرفته باشد؛ بنابراین، پژوهشگر باید روایت‌ها را با یکدیگر و در صورت امکان با عکس‌های قدیمی، اسناد محلی، روزنامه‌ها و منابع مکتوب تطبیق دهد.
وی خاطرنشان کرد: اختلاف روایت‌ها لزوماً نشانه خطا نیست و می‌تواند بیانگر تنوع فرهنگی و تفاوت تجربه‌های افراد و نسل‌ها باشد. از این رو، باید تفاوت‌ها به‌درستی ثبت و تحلیل شوند، نه اینکه برای رسیدن به یک روایت یکسان از میان برداشته شوند.
بنی‌اسدی همچنین بر ضرورت رعایت حقوق راویان، تعیین ضوابط استفاده از آثار، حفظ نسخه‌های اصلی و فراهم‌کردن دسترسی پژوهشگران به محتوای آرشیو تأکید کرد و گفت: فناوری‌های دیجیتال امکان ثبت و انتشار گسترده‌تر روایت‌ها را فراهم کرده‌اند، اما نگهداری بلندمدت فایل‌ها، ایجاد نسخه‌های پشتیبان و سامان‌دهی علمی اطلاعات نیز باید از ابتدا مورد توجه قرار گیرد.
اجرای طرح آزمایشی شش‌ماهه برای آغاز مستندسازی میراث زنده سمناناین پژوهشگر در تشریح پیشنهاد اجرایی خود برای تدوین برنامه‌ای مستمر در حوزه تاریخ شفاهی استان سمنان اظهار کرد: می‌توان با اجرای یک طرح آزمایشی شش‌ماهه در شهر سمنان آغاز کرد و در این مدت، ۳۰ روایت منتخب درباره زبان و گویش‌های محلی، غذاهای بومی، مشاغل سنتی، دانش بومی آب و خاطرات محله‌های تاریخی را ثبت و ارزیابی کرد.
وی افزود: پس از بررسی نتایج این مرحله، الگوی اجرایی طرح می‌تواند به سایر شهرستان‌های استان گسترش یابد. در این مسیر، دانشگاه‌ها، اداره‌کل میراث فرهنگی، شهرداری‌ها، مراکز اسنادی، مدارس و نهادهای فرهنگی می‌توانند با تقسیم مسئولیت‌ها، در شکل‌گیری یک آرشیو منسجم و قابل توسعه مشارکت کنند.
بنی‌اسدی در پایان تأکید کرد: میراث ناملموس تنها مجموعه‌ای از آیین‌ها، واژه‌ها، غذاها و مهارت‌های قدیمی نیست، بلکه بخشی از حافظه زنده جامعه و پیونددهنده نسل‌هاست. ثبت علمی و نظام‌مند این میراث، افزون بر حفظ هویت فرهنگی استان سمنان، می‌تواند زمینه تولید محتوای اصیل برای گردشگری فرهنگی، معرفی ظرفیت‌های محلی و انتقال دانش نیاکان به نسل‌های آینده را فراهم کند.
انتهای پیام/
نظر شما