نعمت‌الله فاضلی، انسان‌شناس و پژوهشگر حوزه فرهنگ در یادداشتی نوشت: میراث فرهنگی را نباید فقط در گذشته جست‌وجو کرد؛ میراث حقیقی آن چیزی است که هنوز در زندگی ما نفس می‌کشد، به ما معنا می‌دهد و امکان می‌سازد تا آینده‌ای متفاوت بیافرینیم.
به مناسبت روز جهانی میراث ناملموس، می‌خواهم بر ایده‌ای تأکید کنم که آن را در پیوند میان دو مفهوم میراث زنده و توسعه زیسته صورت‌بندی کرده‌ام؛ میراث ناملموس نه یادگاری خاموش از گذشته، بلکه نیرویی زنده برای ساختن آینده است. اگر میراث را صرفاً مجموعه‌ای از آیین‌ها، مناسک، آداب، مهارت‌ها، روایت‌ها، موسیقی‌ها، دانش‌های بومی و سنت‌های به‌جامانده از گذشتگان بدانیم، بخش مهمی از معنای آن را نادیده گرفته‌ایم. میراث زمانی حقیقتاً زنده است که در زندگی امروز مردم حضور داشته باشد، با تجربه‌های تازه پیوند بخورد، نسل‌های جدید آن را از آنِ خود کنند و در جریان زندگی روزمره بازآفرینی‌اش کنند.
من به‌عنوان انسان‌شناسی که بخش مهمی از زندگی فکری‌اش را صرف فهم فرهنگ و زندگی روزمره مردم ایران کرده است، باور دارم که برای فهم میراث باید از موزه‌ها و اسناد فراتر برویم و به خانه‌ها، محله‌ها، روستاها، شهرها، میدان‌ها، سفره‌ها، گفت‌وگوها و مناسبات انسانی بازگردیم. میراث در این مکان‌ها و روابط زندگی می‌کند. در دست‌های مادری که آیینی را به فرزندش می‌آموزد؛ در صدای پدربزرگی که قصه‌ای قدیمی را روایت می‌کند؛ در مهارت هنرمندی که دانشی را با صبر و تجربه به شاگردش انتقال می‌دهد؛ در جمعی که برای برگزاری یک جشن همکاری می‌کنند و در مردمی که با وجود دشواری‌های زندگی، هنوز برای شادی، همدلی و کنار هم بودن فرصتی می‌سازند.
میراث ناملموس، در عمیق‌ترین معنای خود، حافظه زنده یک جامعه است؛ اما حافظه‌ای که فقط گذشته را نگهداری نمی‌کند، بلکه به اکنون معنا می‌بخشد و افق آینده را می‌گشاید.
از این منظر، میراث و توسعه دو موضوع جداگانه نیستند. ما معمولاً توسعه را با شاخص‌هایی مانند درآمد، زیرساخت، فناوری، سرمایه‌گذاری و رشد اقتصادی می‌سنجیم. این شاخص‌ها اهمیت دارند، اما توسعه انسانی و اجتماعی چیزی فراتر از آنهاست. جامعه توسعه‌یافته جامعه‌ای است که مردمش امکان بیشتری برای فهمیدن، آموختن، آفریدن، مشارکت کردن، همکاری، مراقبت از یکدیگر و ساختن زندگی معنادار داشته باشند.
اینجاست که مفهوم «توسعه زیسته» اهمیت پیدا می‌کند. توسعه زیسته یعنی توسعه را نه صرفاً در برنامه‌ها و اسناد رسمی، بلکه در کیفیت واقعی زندگی مردم جست‌وجو کنیم. توسعه باید در تجربه روزمره انسان‌ها احساس و تجربه شود؛ در روابط بهتر، فرصت‌های برابرتر، توانایی بیشتر برای آموختن، امکان خلاقیت، اعتماد اجتماعی، همبستگی و امید به آینده. مردم در این نگاه، موضوع توسعه نیستند؛ فاعلان و آفرینندگان آن‌اند.
میراث ناملموس می‌تواند یکی از مهم‌ترین سرچشمه‌های چنین توسعه‌ای باشد. آیین‌ها و سنت‌های زنده، ظرفیت همکاری و مشارکت را پرورش می‌دهند؛ مهارت‌های بومی دانش و خلاقیت را انتقال می‌دهند؛ روایت‌های جمعی به انسان‌ها احساس تعلق می‌بخشند؛ جشن‌ها و مناسبت‌ها فرصت دیدار و گفت‌وگو فراهم می‌کنند و سنت‌های مراقبت و همیاری، سرمایه اجتماعی جامعه را تقویت می‌کنند. بنابراین، حفاظت از میراث ناملموس فقط حفاظت از چند رسم و آیین نیست؛ حفاظت از ظرفیت‌های انسانی و اجتماعی یک جامعه برای زندگی بهتر است.
اجازه دهید برای روشن‌تر شدن این ایده به نوروز اشاره کنم. در کتاب «نوروز نو؛ نگاهی اندیشه‌ورزانه به نوروز امروز» کوشیده‌ام نشان دهم که نوروز را نباید به مجموعه‌ای از مراسم و مناسک محدود کرد. نوروز یک جهان فرهنگی است؛ جهانی که در آن طبیعت، زمان، شادی، امید، نو شدن، دیدار، محبت، آشتی و آینده‌نگری به یکدیگر پیوند می‌خورند.
نوروز به ما یادآوری می‌کند که می‌توان دوباره آغاز کرد. می‌توان دفتر گذشته را گشود، درباره آن اندیشید، خطاها را شناخت و با امید به آینده قدم گذاشت. نوروز فقط جشن تغییر تقویم نیست؛ تجربه‌ای جمعی از تغییر و نو شدن است. به همین دلیل، آن را می‌توان یکی از ظرفیت‌های فرهنگی جامعه ایران برای اندیشیدن به توسعه دانست.
در نوروز، ما فقط به دیدار یکدیگر نمی‌رویم؛ امکان دیدن دوباره یکدیگر را پیدا می‌کنیم. خانواده‌ها، دوستان، همسایگان و نسل‌های مختلف به هم نزدیک می‌شوند. این دیدارها می‌توانند به تجربه‌ای از اعتماد، گفت‌وگو، همدلی و آفرینندگی جمعی تبدیل شوند. نوروز به ما می‌آموزد که توسعه صرفاً ساختن جاده و ساختمان و کارخانه نیست؛ توسعه همچنین ساختن رابطه، اعتماد، امید، شادی و امکان زندگی مشترک است.
اگر بتوانیم ظرفیت‌های نوروز را از سطح اجرای تکراری مناسک فراتر ببریم و به منطق خلاق و آفرینشگر آن توجه کنیم، خواهیم دید که می‌توان از دل آن به ایده‌هایی برای جامعه بهتر رسید: آموزش نوروزی، شهر نوروزی، سازمان نوروزی، شهروند نوروزی و حتی اقتصاد نوروزی. اینها صرفاً ترکیب‌های زبانی نیستند؛ دعوتی هستند به اینکه سرمایه فرهنگی خود را برای بهبود زندگی امروز و ساختن فردا به کار بگیریم.
اما یک نکته اساسی وجود دارد: میراث زنده را نمی‌توان با دستور و بخشنامه زنده نگه داشت. میراث در متن زندگی مردم زنده است. اگر نسل جوان با آن احساس بیگانگی کند، اگر زنان و مردان جامعه در بازآفرینی آن مشارکت نداشته باشند، اگر میراث نتواند با مسائل امروز ارتباط برقرار کند، صرف ثبت و مستندسازی و برگزاری مراسم برای تداوم آن کافی نخواهد بود.
حفاظت از میراث ناملموس باید با آزادی خلاقیت، مشارکت اجتماعی، عدالت فرهنگی و احترام به تنوع شیوه‌های زندگی همراه باشد. نباید میراث را به تصویری منجمد و رسمی از گذشته تبدیل کنیم. فرهنگ زنده، فرهنگ تغییر و گفت‌وگوست. هر نسل حق دارد میراث خود را دوباره بفهمد، تفسیر کند و متناسب با شرایط زندگی‌اش بازآفرینی کند. انتقال میراث به نسل آینده به معنای تحمیل گذشته بر جوانان نیست؛ به معنای فراهم کردن امکان گفت‌وگوی خلاق میان نسل‌هاست.
در اینجا مسئولیت نهادهای فرهنگی، آموزشی، دانشگاهی، رسانه‌ها، مدیریت شهری و سیاست‌گذاران بسیار مهم است. این نهادها باید به جای تصاحب میراث و سخن گفتن به جای مردم، امکان مشارکت و عاملیت خود مردم را فراهم کنند. باید از حاملان میراث، استادکاران، هنرمندان، زنان، سالمندان، جوانان، جوامع محلی و همه کسانی که میراث را در زندگی روزمره حفظ و بازآفرینی می‌کنند، حمایت شود. میراث ناملموس بدون حاملان زنده‌اش وجود ندارد.
من در اینجا می‌خواهم بر یک نکته تأکید کنم: آینده ایران را نمی‌توان فقط با وارد کردن فناوری‌های تازه و الگوهای آماده توسعه ساخت. ما به فناوری و دانش جدید نیاز داریم، اما به همان اندازه به فهم عمیق ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی خود نیز نیازمندیم. جامعه‌ای که گذشته خود را فقط موضوع افتخار یا حسرت قرار دهد، نمی‌تواند از آن برای ساختن آینده بهره بگیرد. باید گذشته را به نیرویی برای آفرینش آینده تبدیل کنیم.
میراث زنده یعنی گذشته‌ای که هنوز با ما سخن می‌گوید، اما پاسخ پرسش‌های امروز و فردای ما را از پیش تعیین نمی‌کند. میراث زنده به ما ریشه می‌دهد، نه اینکه ما را در ریشه‌ها محبوس کند؛ به ما هویت می‌بخشد، نه اینکه راه تغییر و تفاوت را ببندد؛ به ما احساس تعلق می‌دهد، نه اینکه درهای گفت‌وگو با جهان را به رویمان ببندد.
روز جهانی میراث ناملموس فرصتی است برای تجدید عهد با زندگی، با انسان‌ها و با آینده. بیایید میراث را از حاشیه برنامه‌های توسعه به متن آنها بیاوریم. بیایید به جای آنکه فقط از گذشته حفاظت کنیم، از امکان‌های انسانی و اجتماعی نهفته در میراث برای ساختن آینده حفاظت کنیم. بیایید میراث را نه بار سنگین تاریخ، بلکه بال پرواز جامعه بدانیم.
من به آینده‌ای می‌اندیشم که در آن کودکان ما نه فقط نام آیین‌ها و سنت‌های ایرانی را بدانند، بلکه معنای انسانی آنها را زندگی کنند؛ جوانان ما بتوانند میراث را با خلاقیت و آزادی بازآفرینی کنند؛ هنرمندان و استادکاران از منزلت و امنیت برخوردار باشند؛ روستاها و شهرهای ما حافظ حافظه و خلاقیت مردم باشند و توسعه به معنای بهتر شدن کیفیت زندگی همه انسان‌ها تجربه شود.
شاید بزرگ‌ترین رسالت میراث ناملموس همین باشد: به ما یادآوری کند که انسان‌ها فقط وارثان گذشته نیستند؛ آفرینندگان آینده نیز هستند.
میراث را زنده نگه داریم تا زندگی زنده‌تر شود؛ و زندگی را توسعه دهیم تا میراث بتواند در فردا نیز نفس بکشد.
این است معنای پیوند میراث زنده و توسعه زیسته؛ پیوندی میان حافظه و خلاقیت، میان ریشه و بال، میان گذشته‌ای که به ما رسیده است و آینده‌ای که مسئولیت ساختن آن بر عهده ماست.
من در اینجا می‌خواهم بر یک نکته دیگر تأکید کنم: آینده ایران، در کنار بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و دستاوردهای دانش جهانی، نیازمند شناخت و به‌کارگیری خلاق ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی این سرزمین است. دانش جدید و تجربه تاریخی، نه در تقابل، بلکه در پیوند و هم‌افزایی با یکدیگر می‌توانند راهگشای توسعه باشند.
جامعه‌ای که گذشته خود را تنها موضوع افتخار یا حسرت قرار دهد، نمی‌تواند از همه ظرفیت‌های آن برای ساختن آینده بهره بگیرد. باید گذشته را به نیرویی برای آفرینش آینده تبدیل کنیم.
میراث زنده یعنی گذشته‌ای که هنوز با ما سخن می‌گوید، اما پاسخ پرسش‌های امروز و فردای ما را از پیش تعیین نمی‌کند. میراث زنده به ما ریشه می‌دهد، نه اینکه ما را در ریشه‌ها محبوس کند؛ به ما هویت می‌بخشد، نه اینکه راه تغییر و تفاوت را ببندد؛ به ما احساس تعلق می‌دهد، نه اینکه درهای گفت‌وگو با جهان را به رویمان ببندد.
روز جهانی میراث ناملموس فرصتی است برای تجدید عهد با زندگی، با انسان‌ها و با آینده. فرصتی است تا جایگاه میراث زنده را در اندیشه و برنامه‌های توسعه بازشناسیم و از ظرفیت‌های انسانی و اجتماعی نهفته در آن برای ساختن آینده بهره بگیریم. میراث را می‌توان نه بار سنگین تاریخ، بلکه بال پرواز جامعه دانست؛ نیرویی که با پیوند دادن تجربه نسل‌ها، افق‌های تازه‌ای برای خلاقیت، همبستگی و زندگی مشترک می‌گشاید.
من به آینده‌ای می‌اندیشم که در آن کودکان ما نه فقط نام آیین‌ها و سنت‌های ایرانی را بدانند، بلکه معنای انسانی آنها را زندگی کنند؛ جوانان ما بتوانند میراث را با خلاقیت و آزادی بازآفرینی کنند؛ هنرمندان و استادکاران از منزلت و امنیت برخوردار باشند؛ روستاها و شهرهای ما بستر تداوم حافظه و خلاقیت مردم باشند و توسعه به معنای بهتر شدن کیفیت زندگی همه انسان‌ها تجربه شود.
شاید بزرگ‌ترین رسالت میراث ناملموس همین باشد: به ما یادآوری کند که انسان‌ها فقط وارثان گذشته نیستند؛ آفرینندگان آینده نیز هستند.
میراث را زنده نگه داریم تا زندگی زنده‌تر شود؛ و زندگی را توسعه دهیم تا میراث بتواند در فردا نیز نفس بکشد.
این است معنای پیوند میراث زنده و توسعه زیسته؛ پیوندی میان حافظه و خلاقیت، میان ریشه و بال، میان گذشته‌ای که به ما رسیده است و آینده‌ای که مسئولیت ساختن آن بر عهده ماست.
در پایان، بر خود لازم می‌دانم از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، به‌ویژه معاونت میراث فرهنگی، و همچنین مرکز میراث فرهنگی ناملموس تهران و مرکز ثبت و حفظ میراث فرهنگی و طبیعی، به پاس اهتمام ارزشمندشان در برگزاری این همایش و بزرگداشت روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس، صمیمانه سپاسگزاری کنم. بی‌تردید، فراهم آوردن چنین فرصت‌هایی برای گفت‌وگوی علمی و فرهنگی، گامی ارزشمند در بازشناسی جایگاه میراث زنده در حیات اجتماعی، تقویت مسئولیت جمعی در پاسداری از آن و پیوند میراث فرهنگی با افق‌های توسعه و آینده جامعه است.
انتهای پیام/
نظر شما