به گزارش خبرنگار میراث‌آریا، بیست‌ویکمین نشست کمیته بین‌دولتی پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو از ۹ تا ۱۴ آذرماه ۱۴۰۵ (۳۰ نوامبر تا ۵ دسامبر ۲۰۲۶) به میزبانی شهر شیامن چین برگزار می‌شود، نشستی که در آن پرونده‌های پیشنهادی کشورهای مختلف برای ورود به فهرست‌های میراث‌ناملموس بررسی خواهد شد و ایران نیز با سه پرونده مشترک، در مسیر توسعه حضور بین‌المللی و تقویت همکاری‌های فرهنگی منطقه‌ای قرار دارد.
علیرضا ایزدی، رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی، در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا با اشاره به سازوکار بررسی پرونده‌ها در کمیته بین‌دولتی یونسکو اظهار کرد: این کمیته هر سال تعدادی از پرونده‌های پیشنهادی کشورهای عضو را در دستور کار قرار می‌دهد و با توجه به ظرفیت محدود بررسی سالانه، اولویت‌بندی مشخصی برای رسیدگی به درخواست‌ها وجود دارد. در این سازوکار، کشورهایی که تاکنون عنصری را در فهرست‌های مربوط ثبت نکرده‌اند، در اولویت قرار می‌گیرند و پس از آن کشورهایی که تعداد پرونده‌های ثبت‌شده کمتری دارند، فرصت بیشتری برای بررسی آثار پیشنهادی خود خواهند داشت.
او ادامه داد: کشورهایی مانند ایران که در سال‌های گذشته تعداد قابل توجهی از عناصر میراث ناملموس خود را به ثبت رسانده‌اند، در زمره کشورهای برخوردار از پرونده‌های متعدد قرار می‌گیرند و طبیعتا با محدودیت بیشتری برای ارائه پرونده‌های ملی در هر دوره مواجه هستند. در حال حاضر ایران با ۲۷ عنصر ثبت‌شده، در جمع کشورهای پیشرو در حوزه میراث ناملموس قرار دارد و همین جایگاه موجب شده است که امکان بهره‌گیری از سهمیه ملی برای کشور، متناسب با سازوکار اولویت‌بندی یونسکو، محدودتر باشد.
ثبت مشترک؛ راهبرد ایران برای تداوم حضور در فهرست‌های جهانی
رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی با تشریح رویکرد ایران برای استمرار حضور در فرایندهای ثبت‌جهانی افزود: در سال‌های اخیر، روند ارائه پرونده‌های ایران به‌گونه‌ای پیش رفته است که در برخی دوره‌ها پرونده ملی و در دوره‌های دیگر پرونده‌های مشترک با سایر کشورها در دستور کار قرار می‌گیرد. برای نمونه، سال گذشته پرونده «هنر آینه‌کاری؛ در معماری ایرانی» به‌عنوان پرونده ملی ایران به ثبت رسید و در دوره جاری نیز سه پرونده مشترک کشور برای بررسی ارائه شده است.
ایزدی با اشاره به ماهیت پرونده‌های چندملیتی تصریح کرد: پرونده‌های مشترک این امکان را فراهم می‌کنند که چند کشور با برخورداری از عناصر فرهنگی، سنت‌ها و مهارت‌های مرتبط، در یک فرایند مشترک برای شناسایی و پاسداری از میراث خود مشارکت کنند. این پرونده‌ها پس از طی مراحل تدوین و بررسی، با مشارکت کشورهای ذی‌نفع به یونسکو ارائه می‌شوند و می‌توانند زمینه گسترش همکاری‌های فرهنگی و افزایش گستره جغرافیایی میراث مشترک را فراهم کنند.
او با اشاره به تجربه پرونده نوروز به‌عنوان یکی از نمونه‌های موفق همکاری‌های چندملیتی در حوزه میراث ناملموس گفت: پس از ارائه و ثبت یک پرونده از سوی یک کشور یا مجموعه‌ای از کشورها، سایر کشورهایی که دارای اشتراکات فرهنگی و پیوندهای مرتبط با آن عنصر هستند نیز می‌توانند در سال‌های بعد درخواست پیوستن به پرونده را مطرح کنند. این روند در مورد نوروز نیز اتفاق افتاده است، به‌گونه‌ای که در گذر زمان کشورهای دیگری به این پرونده مشترک پیوسته‌اند و گستره جغرافیایی آن توسعه یافته است. برای نمونه، مغولستان نیز در سال‌های اخیر به این پرونده اضافه شد و این ظرفیت همچنان برای مشارکت کشورهای دیگر وجود دارد.
سه پرونده مشترک ایران در مسیر بررسی یونسکو
ایزدی با تشریح سه پرونده پیشنهادی ایران برای بیست‌ویکمین نشست کمیته بین‌دولتی یونسکو اظهار کرد: در دوره جاری، سه پرونده «تیرگان/وارداوار»، «نمدمالی سنتی» و «سنت گهواره‌سازی و لالایی‌خوانی برای نوزاد» از سوی ایران و کشورهای شریک برای بررسی ارائه شده‌اند و امیدواریم با طی مراحل ارزیابی و بررسی در کمیته، شاهد ثبت این عناصر در فهرست میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو باشیم.
او افزود: پرونده تیرگان/وارداوار به‌صورت مشترک با ارمنستان ارائه شده است. پرونده نمدمالی سنتی با مشارکت هشت کشور ایران، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، مغولستان، تاجیکستان، ترکیه و ازبکستان تدوین شده و پرونده سنت گهواره‌سازی و لالایی‌خوانی برای نوزاد نیز با مشارکت ایران، تاجیکستان و ترکمنستان در فرایند بررسی قرار دارد.
رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی با ابراز امیدواری نسبت به نتیجه بررسی این پرونده‌ها گفت: امیدواریم هر سه پرونده بتوانند مراحل ارزیابی را با موفقیت پشت سر بگذارند و با ثبت آن‌ها، تعداد عناصر میراث ناملموس ایران در فهرست‌های یونسکو از ۲۷ به ۳۰ برسد. این موضوع علاوه بر افزایش تعداد آثار ثبت‌شده کشور، زمینه معرفی ظرفیت‌های فرهنگی ایران و تقویت همکاری‌های مشترک با کشورهای منطقه را نیز فراهم می‌کند.
سه سازوکار یونسکو برای معرفی و پاسداری از میراث ناملموس
ایزدی در بخش دیگری از این گفت‌وگو با تشریح ساختار فهرست‌های میراث ناملموس یونسکو اظهار کرد: عناصر میراث ناملموس در چارچوب کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو در یک فهرست واحد قرار نمی‌گیرند، بلکه سه سازوکار اصلی برای شناسایی، معرفی و پاسداری از این میراث پیش‌بینی شده است که هر یک ماموریت و کارکرد مشخصی دارند.
او توضیح داد: نخست، فهرست نماینده میراث‌فرهنگی ناملموس بشریت است که عناصر فرهنگی شناخته‌شده و برخوردار از ظرفیت معرفی و ترویج در سطح جهانی در آن قرار می‌گیرند. نوروز نمونه‌ای از این دسته است که به دلیل گستره فرهنگی، مشارکت جوامع مختلف و ظرفیت انتقال بین‌نسلی، توانسته است در سطح بین‌المللی جایگاه قابل توجهی پیدا کند.
رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی ادامه داد: دسته دوم به عناصر میراث‌ناملموسی اختصاص دارد که به دلایل مختلف از جمله تغییر سبک زندگی، تحولات اجتماعی، دگرگونی‌های فناورانه و کاهش فرصت انتقال مهارت‌ها، در معرض خطر فراموشی یا تضعیف قرار دارند و نیازمند اقدامات فوری برای پاسداری هستند. قرار گرفتن یک عنصر در این فهرست، توجه ویژه به ضرورت حفظ آن و تدوین برنامه‌های موثر برای جلوگیری از زوال و فراموشی را دنبال می‌کند.
او با اشاره به پرونده مهارت‌های سنتی ساخت و دریانوردی با لنج‌های ایرانی در خلیج‌فارس به‌عنوان یکی از نمونه‌های این دسته گفت: مهارت لنج‌سازی از جمله میراث‌های ارزشمند و ریشه‌دار ایران است که در فهرست میراث ناملموس نیازمند پاسداری فوری یونسکو قرار گرفته است. متاسفانه در جریان جنگ نیز بخشی از لنج‌های کشور با اصابت و آسیب‌های جدی مواجه شدند و تعدادی از آن‌ها از بین رفتند. این مسئله اهمیت توجه به صیانت از این میراث و ضرورت حمایت از استادکاران، مهارت‌آموزی و استمرار دانش سنتی مرتبط با آن را دوچندان می‌کند.
ایزدی در تشریح سازوکار سوم افزود: دسته دیگری از اقدامات یونسکو به برنامه‌ها، پروژه‌ها و فعالیت‌های پاسداری مطلوب اختصاص دارد، یعنی اقداماتی که کشورها برای حفظ یک عنصر فرهنگی، انتقال دانش و مهارت آن به نسل‌های بعد و تضمین استمرار حیاتش انجام داده‌اند و به‌عنوان تجربه‌های موفق در سطح بین‌المللی معرفی می‌شوند.
او با اشاره به برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران اظهار کرد: خوشنویسی از جمله نمونه‌هایی است که در قالب برنامه پاسداری مطلوب در یونسکو معرفی شده است. فعالیت انجمن‌های خوشنویسی در نقاط مختلف کشور، آموزش مستمر، تربیت هنرجویان و انتقال مهارت از استادان به نسل‌های جدید، از جمله اقداماتی است که به استمرار این هنر کمک می‌کند. در مقابل، نقالی ایرانی در فهرست میراث ناملموس نیازمند پاسداری فوری قرار گرفته است و این تفاوت نشان می‌دهد که هر عنصر متناسب با وضعیت و شرایط خود، به سازوکار مشخصی برای پاسداری نیاز دارد.
میراث ناملموس؛ روح حاکم بر میراث‌ملموس و حافظ حیات تمدن‌ها
رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی با تاکید بر ضرورت توجه هم‌زمان به میراث مادی و غیرمادی کشور، گفت: به اعتقاد من، میراث ناملموس یا معنوی، روح حاکم بر حوزه میراث ملموس است. آداب و رسوم، آیین‌ها، سنت‌ها، مهارت‌ها و دانش‌های بومی هستند که به حیات انسانی معنا و مفهوم می‌بخشند و بر نحوه شکل‌گیری، استفاده و کارکرد آثار و اشیای ملموس نیز تاثیر مستقیم دارند.
او افزود: یک اثر تاریخی یا یک شیء فرهنگی بخش مهمی از معنا و هویت آن از دانش، باورها، سنت‌ها و شیوه‌های زیستی جامعه‌ای ناشی می‌شود که آن را پدید آورده یا در طول زمان مورد استفاده قرار داده است. از این منظر، میراث‌ناملموس با زندگی روزمره مردم و استمرار فرهنگی جوامع پیوندی عمیق دارد و در واقع، بخش مهمی از حیات یک جامعه و تمدن با فرهنگ غیرمادی و معنوی آن عجین شده است.
ایزدی با بیان اینکه پاسداری از میراث‌ناملموس باید با نگاه به آینده و انتقال بین‌نسلی دنبال شود، تصریح کرد: تغییر سبک زندگی، توسعه فناوری و تحولات اجتماعی ممکن است موجب شود بخشی از آداب و رسوم، مهارت‌ها و دانش‌های سنتی به‌تدریج از زندگی روزمره فاصله بگیرند و در معرض فراموشی قرار گیرند. به همین دلیل، صرف شناسایی و ثبت یک عنصر فرهنگی کافی نیست و باید مجموعه‌ای از اقدامات عملی برای تداوم آن در جامعه انجام شود.
او ادامه داد: انتقال مهارت‌ها به نسل‌های جدید، ایجاد بسترهای آموزشی، حمایت از استادکاران و حاملان میراث، فعال نگه داشتن انجمن‌های تخصصی و فراهم کردن زمینه حضور این عناصر در زندگی اجتماعی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به استمرار میراث ناملموس کمک کند. تجربه خوشنویسی و فعالیت انجمن‌های آن در کشور نمونه‌ای از ظرفیت نهادهای فرهنگی برای انتقال یک مهارت و حفظ پیوند نسل‌ها با یک سنت دیرپا است.
ضرورت نگاه راهبردی به میراث زنده ایران
رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی در پایان با تاکید بر اهمیت استمرار روند شناسایی و ثبت عناصر فرهنگی ایران خاطرنشان کرد: امیدواریم با پیگیری پرونده‌های ملی و مشترک، شاهد اتفاقات موثرتر و گسترده‌تری در حوزه میراث ناملموس، غیرمادی و معنوی کشور باشیم. این حوزه با هویت تاریخی، سرمایه اجتماعی و استمرار حیات فرهنگی ملت‌ها ارتباط مستقیم دارد.
او افزود: آنچه یک تمدن را در طول زمان زنده نگه می‌دارد، مجموعه‌ای از باورها، سنت‌ها، دانش‌ها، مهارت‌ها و شیوه‌های زندگی است که در بستر جامعه جریان دارد و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود. از این رو، پاسداری از میراث ناملموس در حقیقت پاسداری از بنیان‌های فرهنگی و تضمین‌کننده تداوم حیات تمدنی کشور است.
انتهای پیام/
نظر شما