میراث آریا: دانش ساخت لنج و دریانوردی با لنج در خلیج فارس سال ۲۰۱۱ میلادی به عنوان میراث فرهنگی ناملموس به ثبت جهانی رسید و باعث شد تا کشورهای مختلف دنیا با این هنر دیرینه در ایران آشنا شوند.

ثبت جهانی این اثر به نام ایران که با واژه خلیج فارس همراه بود، در حقیقت سندی محکم و پاسخی کوبنده به یاوه گویی های برخی از افراد و کشورهای مختلف درباره خلیج همیشه فارس و تلاش برای تحریف نام آن بود.

گردشگرانی که به مناطق جنوبی کشور و به استان های هرمزگان و بوشهر سفر می کنند، در گوشه و کنار شهرهای بندری این دو استان و در سواحل زیبای ان شاهد فعالیت افراد مختلف در ساخت لنج هستند. دانشی که سال های سال است با هویت و فرهنگ زیستی مردم جنوب کشور گره خورده است.

این دانش فراتر از یک مهارت فنی، روایتی از پیوند هزارساله ایرانیان با دریاست و شامل مجموعه‌ای از ادبیات شفاهی، اصطلاحات تخصصی، تکنیک‌های ناوبری، موسیقی کار (نِمه‌خوانی) و حتی جشن‌ها و آیین‌های خاص است. لنج که در قدیم به آن «جهاز» نیز می‌گفتند، شناوری چوبی و دست‌ساز است که از دیرباز برای مسافرت‌های دریایی، تجارت، ماهیگیری و غواصی مروارید به کار می‌رفته است. امروزه نیز کارگاه‌های ساخت این لنج‌های چوبی عمدتاً در استان‌های هرمزگان، بوشهر، سیستان و بلوچستان و خوزستان فعال هستند. از مهم‌ترین مراکز لنج‌سازی در ایران می‌توان به بنادر کنگ، لافت، گوران، پُهل، جاسک، گناوه و چابهار اشاره کرد که هر کدام نقش عمده‌ای در حفظ و تداوم این هنر دیرینه داشته‌اند. از مهم‌ترین مراکز لنج‌سازی در ایران می‌توان به بنادر کنگ، لافت، گوران، پُهل، جاسک، گناوه و چابهار اشاره کرد که هر کدام نقش عمده‌ای در حفظ و تداوم این هنر دیرینه داشته‌اند.

دانشی که از پدر به فرزندان منتقل می شود

دریانوردان و سازندگان لنج در بنادری نظیر «کُنگ» و «لافت»، این شناورهای عظیم چوبی را بدون هیچ نقشه مکتوبی و تنها با تکیه بر محاسبات ذهنی و دانش تجربی که از پدر به پسر منتقل شده است، می‌ساختند. این استادکاران که «جلاف» یا «گلاف» نامیده می‌شوند، با مهارت تمام، لنج‌ها را به گونه‌ای می‌ساختند که قادر به تحمل سفرهای طولانی و طاقت‌فرسای اقیانوسی باشند. از جمله مهم‌ترین انواع شناورهای ساخته شده می‌توان به «جالبوت» (باربری با ظرفیت تقریبی ۵ تا ۱۰۰ تن)، «سنبوک»، «بوم» (بزرگ‌ترین نوع لنج با ظرفیت تقریبی ۲۰ تا ۳۰۰ تن) و «بغله» اشاره کرد. «بوم» به عنوان قوی‌ترین نوع لنج شناخته می‌شود و سفرهای موسوم به «گپ» (سفرهای تجاری طولانی‌مدت) با همین شناورها انجام می‌گرفت. مواد اولیه ساخت این شناورها، شامل چوب‌های جنگلی مرغوب و مقاومی مانند «سای» (چوب ساج از هند) و چوب «کُنار» و «کِرَت» محلی برای بدنه و اسکلت اصلی است. از نکات جالب توجه، مراسم آیینی ویژه‌ای است که هنگام به آب انداختن لنج برگزار می‌شود. در این مراسم که با خواندن اشعاری به نام «سَلی» همراه است، سازندگان لنج با آوازهای محلی که محتوایی مبتنی بر درود و صلوات دارد، انرژی و همکاری خود را دوچندان می‌کنند.

بخش جدایی‌ناپذیر دیگری از این میراث، موسیقی کار در دریا یا «نِمه‌خوانی» (یا نی‌مه‌خوانی) است. نِمه‌خوانی گونه‌ای از کارآواهاست که معمولاً در میان جاشوان و دریانوردان بوشهری رواج دارد و برای هماهنگ‌سازی حرکات و افزایش انگیزه و روحیه کارکنان لنج به کار می‌رود. در این نوع آواز، یک نفر به عنوان تکخوان شعر می‌خواند و بقیه افراد با گفتن عبارت‌هایی مانند «هله مالی» یا «هله» او را همراهی می‌کنند. نکته جالب این است که برای هر فعالیت سنگین دریایی، نِمه‌خوانی مخصوصی با ضرب‌آهنگ و ریتم ویژه وجود دارد؛ از نِمه‌خوانی پاروزنی (مِیداف) و بادبان‌کشی (شراع) گرفته تا لنگرکشی و راهی‌کردن لنج به دریا (اوشار). این آوازها که در گذشته گاهی با نواختن سازهای کوبه‌ای ساده مانند دایره و دمام همراه بود، نقشی حیاتی در تهییج روحیه و تحمل سختی‌های کار در دریا داشتند.

مهارت مثال زدنی ناخداهای ایرانی

دریانوردان ایرانی در کنار مهارت در ساخت، دانش پیچیده‌ای از ناوبری سنتی نیز داشتند. آن‌ها با بهره‌گیری از موقعیت خورشید، ماه و ستارگان و استفاده از فرمول‌هایی ویژه، قادر به محاسبه طول و عرض جغرافیایی و تعیین مسیر حرکت در دل اقیانوس بودند. این دانش که عمدتاً به صورت شفاهی و از پدر به پسر منتقل شده بود، به ناخدایان ایرانی اجازه می‌داد تا بدون استفاده از ابزارهای مدرن، مسیرهای دشوار جاده ابریشم دریایی را تا سواحل آفریقا (مانند زنگبار و مومباسا) و هند بپیمایند. همچنین، این ملوانان با تکیه بر نشانه‌های طبیعی مانند رنگ آب دریا (برای مثال، رنگ سبز آب را نشانه وزش باد قریب‌الوقوع می‌دانستند)، ارتفاع امواج، شکل ابرها و حتی صدای پرندگان، وضعیت آب و هوا را پیش‌بینی کرده و از وجود بادهای مختلف که هر یک نامی خاص داشتند، برای به حرکت درآوردن بادبان‌های لنج استفاده می‌کردند. یونسکو نیز در توضیحات رسمی پرونده، به صراحت بر این دانش پیش‌بینی هوا و فنون ناوبری سنتی تأکید کرده است.

لنج‌سازی از دیرباز جایگاه و بیشینه‌ی والایی در زندگی و فرهنگ مردمان جنوب داشته و همواره کارگاه‌های مختلف و مشاغل مرتبط به این صنعت، زمینه‌ی کارآفرینی و جذب جوانان را فراهم کرده است. هم‌اکنون در بسیاری از شهرهای استان بوشهر و هرمزگان صنعت سنتی لنج سازی، تجارت و دریانوردی با لنج پابرجا است و گلافان (کسانی که لنج می‌سازند) دانسته‌ها و تجارب این حرفه را نسل به نسل در خانواده‌ها از پدر به پسر انتقال می‌دهند. هرمزگان و بوشهر از استان‌های مهم و بندرعباس، بندر کنگ، و گناوه از جایگاه‌های مهم ساخت لنج در ایرانبشمار می‌آیند. امروزه اغلب لنج‌های ماهیگیری، قایق‌ها، موتورهای لنج باری و مسافربری به‌وسیله‌ی مردمان قشمی ساخته و آماده می‌شود. به‌طور کلی لنج‌سازی و قایق‌سازی از مهم‌ترین و کهن‌ترین صنایع دستی جنوبی ایران محسوب می‌شود که در حال حاضر به‌دلیل افزایش مبادلات دریایی و صیدهای دریایی رواج چشمگیری دارد.

در پرونده (پرونده ثبت دانش سنتی دریانوردی با لنج سازی سنتی در حوزه خلیج فارس) تمامی آیین‌ها، مراسم، آوازها و نواها، گویش‌های محلی، اعیاد، فنون سنتی دریانوردی، صیادی و لنج سازی در محدوده استان‌های هرمزگان، بوشهر، خوزستان و جزایر مسکونی خلیج فارس را مورد بررسی قرار داد. طبق آثار و شواهد کشف شده از بندرگاه‌های تاریخی ایران در سواحل خلیج فارس، مانند بندرهای تاریخی سیراف، لیان و کهور مشخص شده است که مردم ایران‌زمین دست‌کم از دوره‌ی ایلامیان از سواحل زیبای خلیج فارس بهره‌گیری‌های متنوعی را داشته‌اند. با این‌حال به گفته‌ باستان‌شناسان، دقیق‌ترین مدارک در این رابطه مربوط به دوران بعد از اسلام است.

نقشه لنج سازی ارثیه ای که پدر به جا می گذارد

لنج‌ها به طور سنتی با استفاده از دست و چوب ساخته می‌شوند. لنج­‌ها را ذهنی و بدون نقشه می‌­سازند و نقشه اولیه را لنج‌­سازان از پدرانشان، و پدرانشان از پیشینیان خود آموخته­‌اند. به‌طورکلی می‌توان گفت هر آنچه در این هنر و صنعت هست به شکل تجربی انتقال یافته است. جنس لنج‌های قدیمی از چوب‌­های جنگلی مقاوم به رطوبت، تنه درختان محلی مانند کرت، کهور، کنار، تنه درختان غیر محلی مانند توت و چنار و همچنین یک نوع چوب مرغوب هندی به نام «سای» که برای بدنه کشتی استفاده می­‌شود، بوده است.

استادکاران پس از ساخت لنج­‌ها درزهای آن را قیراندود می­‌کنند و با این کار منافذ لنج­‌ها بسته و راه نفوذ آب به درون آن گرفته می­‌شود. دریانوردان ایرانی این لنج‌ها را با توجه به موقعیت خورشید، ماه‌ ستاره و با استفاده از فرمولی خاص برای محاسبه عرض و طول جغرافیایی و همچنین عمق آب و پیش بینی‌های آب و هواشناسی می‌سازند.

دانش ‫های سنتی مرتبط با دریانوردی و لنج‌سازی چوبی شامل ادبیات شفاهی، برگزاری جشن‌ها، تکنیک‌های دریانوری و جهت‌یابی ، اصطلاحات و پیش‌بینی وضع هوا می‌باشد که نسل به نسل به ساکنان حوزه خلیج فارس منتقل شده است. دانش جهت‌یابی و هدایت لنج به صورت سنتی از پدر به پسر منتقل شده است، به صورتی که دریانوردان ایرانی از طریق جایگاه خورشید، ماه و ستاره‌ها مکان‌یابی می‌کنند. همچنین آنها از زمان های گذشته ها با استفاده از فرمول‌های مخصوص می توانستند طول، عرض جغرافیایی و عمق آب را نیز محاسبه کنند. علاوه بر این دریانوردان با استفاده از انواع باد ، که  هر یک نام ویژه خود را دارد می توانند رنگ آب، ارتفاع امواج و وضعیت آب و هوا را پیش‌بینی کنند.‬ ملوانان هنگام کار کردن آهنگ‌های مشخصی می‌خوانند که موسیقی و ریتم خاص خود را دارد و یک جزء جدانشدنی از دریانوردی در خلیج فارس و ادبیات شفاهی ساکنان منطقه محسوب می شود.

انتهای پیام/