یاسر امانی، مدیر پایگاه ملی موزه میراث روستایی گیلان در یادداشتی نوشت : معماری بومی هر سرزمین، تنها شیوه‌ای برای ساخت سرپناه نیست؛ بلکه بازتابی از روش زندگی، باورها، نیازها و تجربه نسل‌هایی است که در طول زمان آموخته‌اند چگونه با طبیعت پیرامون خود سازگار شوند. معماری بومی گیلان نیز حاصل همین تجربه تاریخی است؛ دانشی که در آن انسان، با شناخت دقیق اقلیم و محیط زندگی، بناهایی پدید آورده که در عین سادگی، از هوشمندی، زیبایی و کارکرد قابل‌توجهی برخوردارند.
یکی از ارزشمندترین ویژگی‌های معماری بومی گیلان این است که در آن زیبایی و کارکرد از یکدیگر جدا نیستند. بسیاری از عناصر معماری که در نگاه نخست تزئینی به نظر می‌رسند، در واقع پاسخی به نیازهای روزمره مردم و شرایط اقلیمی منطقه بوده‌اند.
تنوع اقلیمی؛ خاستگاه تنوع معماری در گیلان
گیلان با وجود وسعت جغرافیایی نسبتاً محدود، از تنوع اقلیمی و طبیعی چشمگیری برخوردار است. از نوار ساحلی و جلگه‌های مرطوب گرفته تا مناطق کوهپایه‌ای و ارتفاعات سردسیر، هر بخش ویژگی‌های خاص خود را دارد. تفاوت در میزان بارندگی، رطوبت، دما، ارتفاع، پوشش گیاهی و شیوه معیشت مردم، به شکل‌گیری الگوهای متنوعی از معماری انجامیده است.
در مجموعه موزه میراث روستایی گیلان، بر پایه مطالعات و بررسی‌های انجام‌شده، معماری بومی استان در قالب ۹ حوزه معماری معرفی و دسته‌بندی شده است. اگر معماری خاص ماسوله را نیز به‌عنوان الگویی مستقل در نظر بگیریم، می‌توان از ۱۰ گونه یا الگوی متمایز معماری در گیلان سخن گفت. این تنوع نشان می‌دهد که مردم هر منطقه، متناسب با شرایط محیطی و نیازهای زندگی خود، راهکارهای متفاوتی برای ساخت‌وساز ابداع کرده‌اند.
دانش ساخت‌وساز؛ از پی پاکونه‌ای و پی شِکیلی تا دیوارهای زگالی
یکی از بخش‌های ارزشمند معماری بومی گیلان، دانش فنی و تجربی نهفته در شیوه ساخت بناهاست. استفاده از پی‌های پاکونه‌ای و شِکیلی، هرکدام با ویژگی‌ها و شیوه اجرایی خاص خود، بخشی از این دانش سنتی را شکل می‌دهد. این شیوه‌ها در کنار انتخاب مصالح بومی و شناخت شرایط زمین، برای استقرار و پایداری بنا مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
در کنار این موارد، دیوارهای زگالی و استفاده از اسکلت چوبی، از جلوه‌های مهم معماری سنتی منطقه به شمار می‌روند. سبکی سازه، نحوه اتصال اجزا و شیوه مهاربندی در این نوع ساخت‌وساز، از موضوعات مهم در بررسی رفتار بناها هنگام زلزله است.
البته میزان پایداری لرزه‌ای هر بنا به مجموعه‌ای از عوامل، از جمله نوع پی، کیفیت اجرا، مصالح، اتصالات، وضعیت زمین و ساختار کلی سازه بستگی دارد. بنابراین، بررسی عملکرد پی پاکونه‌ای و پی شِکیلی در برابر زلزله باید با مطالعات فنی و مقایسه نمونه‌های واقعی انجام شود. آنچه اهمیت دارد، توجه به این نکته است که معماران و سازندگان بومی، با تکیه بر تجربه نسل‌های پیشین، راهکارهایی برای ساخت بناهای متناسب با شرایط طبیعی منطقه به وجود آورده بودند.
باورها و آیین‌ها؛ پیوند معماری با فرهنگ مردم
معماری بومی تنها به فنون ساخت‌وساز محدود نمی‌شود؛ باورها و آیین‌های مردم نیز در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند. در برخی سنت‌های محلی، آیه‌خوانی در مراحل ساخت خانه، بیانگر پیوند میان باورهای معنوی و زندگی روزمره مردم بوده است. خانه برای خانواده تنها یک سرپناه نبود؛ مکانی برای آرامش، امنیت، پرورش فرزندان و شکل‌گیری خاطرات زندگی محسوب می‌شد.
از این منظر، ساخت خانه علاوه بر یک فعالیت فنی و اقتصادی، با امید، برکت‌خواهی و آرزوی زندگی آرام و پربار همراه بوده است.
فضاهای باز، نیمه‌باز و بسته؛ معماری در خدمت آسایش
یکی از هوشمندی‌های معماری بومی گیلان، نحوه طراحی فضاها متناسب با شرایط آب‌وهوایی است. ایوان‌های وسیع، فضاهای نیمه‌باز، بازشوها و ارتباط میان فضای داخلی و بیرونی، در بسیاری از مناطق گرم و مرطوب، امکان جریان هوا و استفاده بهتر از طبیعت را فراهم می‌کردند.در مقابل، در برخی مناطق سردتر و کوهستانی، فضاهای بسته‌تر و بازشوهای محدودتر، متناسب با نیاز به حفاظت در برابر سرما شکل گرفته‌اند.
در بعضی از خانه‌های بومی، اتاق‌هایی با دو در ساخته می‌شدند که این درها لزوماً روبه‌روی یکدیگر قرار نداشتند. باز گذاشتن هم‌زمان آن‌ها در فصل گرم، امکان ایجاد جریان هوا و کوران طبیعی را فراهم می‌کرد و به خنک شدن فضای داخلی کمک می‌نمود. در فصل سرد نیز با بستن درها، امکان کنترل ورود هوای سرد وجود داشت. این نمونه‌ای ساده اما ارزشمند از شناخت جریان هوا و استفاده هوشمندانه از ظرفیت‌های طبیعی محیط است.
فضای زیر پوشش بام شیروانی؛ پاسخی به نیازهای زندگی
فضای زیر پوشش بام شیروانی نیز در معماری بومی گیلان، بسته به شرایط اقلیمی و شیوه معیشت مردم، کاربری‌های متفاوتی داشته است. در برخی مناطق کوهستانی، این فضا برای نگهداری علوفه، محصولات کشاورزی و آذوقه مورد استفاده قرار می‌گرفت؛ در حالی که در برخی مناطق گرم‌تر و جلگه‌ای، گاه از آن به‌عنوان فضایی برای استراحت و خواب شبانه در شب‌های گرم تابستان بهره می‌بردند.
این تفاوت در کاربری نشان می‌دهد که حتی بخش‌هایی از بنا که شاید در نگاه امروزی صرفاً جنبه سازه‌ای داشته باشند، در گذشته با توجه به نیازهای واقعی زندگی طراحی و استفاده می‌شدند.
تزئینات کاربردی؛ جایی که زیبایی و کارکرد به هم می‌رسند
در معماری بومی گیلان، بسیاری از عناصر تزئینی در عین برخورداری از زیبایی بصری، کارکرد مشخصی نیز داشته‌اند. نرده‌های چوبی، ایوان‌ها، بازشوها، ارسی‌ها و جزئیات چوبی، علاوه بر ایجاد جلوه‌ای زیبا، در تأمین نور، تهویه، حفاظت و تعریف فضا نقش داشته‌اند.
به همین دلیل، نمی‌توان تزئینات معماری بومی را صرفاً آرایه‌هایی برای زیباتر کردن بنا دانست. در بسیاری از موارد، زیبایی از دل نیاز و عملکرد شکل گرفته است؛ یعنی همان عنصری که به آسایش و کارایی خانه کمک می‌کرده، به آن هویت و جلوه بصری نیز می‌بخشیده است.
ماندگاری بناها؛ روایت زنده دانش و تجربه گذشتگان
یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که در شناخت معماری بومی باید به آن توجه کرد، ماندگاری برخی از این بناها در گذر زمان است. در موزه میراث روستایی گیلان، بنایی با ارتفاع حدود ۲۳ متر و قدمتی نزدیک به ۲۰۰ سال وجود دارد که دست‌کم دو بار بارش‌های سنگین برف و زلزله‌های شدید را پشت سر گذاشته است.
چنین بنایی تنها یک اثر تاریخی نیست؛ بلکه فرصتی ارزشمند برای شناخت دانش سازندگان گذشته است. اینکه چگونه مصالح انتخاب شده‌اند، اجزای سازه به چه شکل به یکدیگر متصل شده‌اند، تناسبات بنا چگونه شکل گرفته و چه تدابیری برای مقابله با شرایط طبیعی در نظر گرفته شده است، همگی موضوعاتی هستند که می‌توانند مورد مطالعه و پژوهش قرار گیرند.
این ماندگاری باید ما را به یک پرسش مهم برساند: چه دانشی در شیوه ساخت این بناها وجود داشته که توانسته است در طول نسل‌ها چنین آثاری را حفظ کند؟ پاسخ به این پرسش می‌تواند زمینه‌ساز پژوهش‌های علمی و بهره‌گیری از تجربه معماری بومی در ساخت‌وساز امروز باشد.
میراث گذشته؛ سرمایه‌ای برای نسل امروز و آینده
امروز وظیفه ما در قبال معماری بومی، تنها حفاظت از ساختمان‌های قدیمی نیست. حفظ این میراث زمانی معنا و ارزش بیشتری پیدا می‌کند که دانش، مهارت و فلسفه نهفته در آن نیز شناخته و به نسل‌های بعد منتقل شود.
نسل جوان باید بداند که گذشتگان ما بدون برخورداری از فناوری‌های پیشرفته امروز، با شناخت طبیعت، تجربه عملی و خلاقیت، آثاری خلق کرده‌اند که همچنان ارزش مطالعه و الگوبرداری دارند. این شناخت می‌تواند در کنار دانش و فناوری معاصر، الهام‌بخش معماری پایدار، سازگار با محیط‌زیست و متناسب با هویت فرهنگی سرزمین ما باشد.
موزه میراث روستایی گیلان نیز از این منظر، تنها محل نمایش خانه‌ها و ابزارهای زندگی گذشته نیست؛ بلکه بستری برای شناخت، پژوهش، تجربه و انتقال دانش معماری و فرهنگ زندگی مردم گیلان به نسل امروز و آینده است.
به باور من، نگاه به معماری بومی نباید صرفاً نگاهی نوستالژیک و معطوف به گذشته باشد. گذشته زمانی ارزشمندتر می‌شود که بتوانیم از تجربه‌های آن برای ساختن آینده‌ای بهتر بهره بگیریم. ما وارثان این میراث هستیم، اما مهم‌تر از آن، مسئول انتقال این گنجینه به نسل‌های آینده و ادامه دادن روایت خلاقیت، دانایی و هویت این سرزمین هستیم.
انتهای پیام/
نظر شما