وحید امیری فعال رسانه در یاداشتی نوشت: شروه را باید شنید، نه فقط با گوش، بلکه با دل و جان. نوایی که وقتی در فضای یک محفل جنوبی طنین‌انداز می‌شود، شاید در نگاه نخست غمی عمیق را به ذهن متبادر کند. آوایی سوزناک که با کشش حزن‌آلود صدا و ناله‌های برخاسته از سینه شروه‌خوان همراه است. همین ویژگی سبب شده است که بسیاری، شروه را با مصیبت‌خوانی و مرثیه‌سرایی یکسان بدانند، درحالی‌که حقیقت شروه چیزی فراتر از این برداشت است. 
شروه، پیش از آنکه نوای مصیبت باشد، روایتگر عشق است، عشقی که گاهی در وصال معنا می‌شود و گاهی در فراق و دوری از معشوق.

برای شناخت درست شروه، باید به سراغ محتوای اشعاری رفت که در بستر این آواز خوانده می‌شوند. بخش عمده اشعار مورد استفاده شروه‌خوانان، دوبیتی‌های عاشقانه شاعران نام‌آشنای جنوب کشور، به‌ویژه شاعران استان بوشهر است. شاعرانی همچون محمدعلی دشتی، متخلص به فایز دشتی، سیدبهمنیار حسینی، متخلص به مفتون بردخونی، نادم و باکی دشتستانی، فاضل جمی، آخوند کبگانی، سیدعلی‌نقی دشتی و دیگر دوبیتی‌سرایان جنوب که هر یک با زبان و بیان خاص خود، از عشق، دلدادگی، هجران، انتظار، زیبایی معشوق و سوز پنهان در دل عاشق سخن گفته‌اند.

در میان این شاعران، فایز دشتی جایگاهی ویژه و کم‌نظیر دارد. دوبیتی‌های او در میان مردم جنوب، به‌خصوص در محافل شروه‌خوانی، از محبوبیت فراوانی برخوردار است، تا جایی که در برخی مناطق، به دلیل استفاده مکرر شروه‌خوانان از اشعار فایز، گاهی شروه‌خوانی را با عنوان «فایزخوانی» نیز می‌شناسند. این موضوع نشان‌دهنده پیوند عمیق شعر فایز با ذوق و احساس مردم جنوب و جایگاه ماندگار او در فرهنگ موسیقایی منطقه است.

فایز در دوبیتی‌های خود، عشق را با زبانی ساده، صمیمی و در عین حال عمیق روایت می‌کند. گاهی معشوق را چنان عزیز و یگانه می‌بیند که هیچ‌کس را شایسته نشستن در جایگاه او نمی‌داند:

«دلم را جز تو کس دلبر نباشد  
به جز شور توام در سر نباشد  
دل فایز تو عمداً می‌کنی تنگ  
که تا جای کس دیگر نباشد»

یا در دوبیتی دیگری، با بیانی لطیف و عاشقانه، از دلدادگی خود می‌گوید:

«بگو با دلبر ترسایی امشب  
چه می‌شد گر که بی‌ترس آیی امشب  
لبان خشک فایز را ز رحمت  
بر آن لعل لبت ترسایی امشب»

این اشعار، نه مرثیه‌اند و نه روایتگر یک مصیبت، بلکه بیانگر شور عاشقانه، تمنای وصال و اشتیاقی هستند که در وجود عاشق ریشه دوانده است. بااین‌حال، وقتی همین دوبیتی‌ها با شیوه خاص شروه‌خوانی اجرا می‌شوند، رنگی از اندوه به خود می‌گیرند و شنونده را با احساسی آمیخته از عشق و دلتنگی مواجه می‌کنند.

در کنار فایز دشتی، مفتون بردخونی نیز از چهره‌های برجسته دوبیتی‌سرای جنوب است که اشعارش سرشار از مضامین عاشقانه و عارفانه است. او در یکی از دوبیتی‌های خود می‌گوید:

«اگر آرام جان باشد تو باشی  
وگر روح روان باشد تو باشی  
وگر در دیده مفتون دشتی  
نگاری مهربان باشد تو باشی»

در این دوبیتی، معشوق نه‌تنها آرام جان، بلکه تمام هستی و جهان مطلوب شاعر است. چنین مضمونی به‌خوبی نشان می‌دهد که بخش مهمی از گنجینه شعری مورد استفاده در شروه، بر مدار عشق و دلدادگی می‌چرخد. البته شروه‌خوانان در کنار آثار شاعران بومی، گاهی از دوبیتی‌های باباطاهر همدانی نیز بهره می‌گیرند، چراکه اشعار این شاعر نیز در بسیاری موارد سرشار از مضامین وصل، هجران، دلدادگی و جست‌وجوی معشوق است.

نکته مهم اینجاست که باید میان محتوای شعر و شیوه اجرای آن تفاوت قائل شد. ممکن است یک دوبیتی از نظر مضمون، سرشار از امید، عشق، زیبایی و اشتیاق وصال باشد، اما هنگامی که در قالب شروه خوانده می‌شود، به دلیل کشش‌های صوتی، تحریرهای خاص، فراز و فرودهای آوازی و ریتم حزن‌آلود اجرا، حال‌وهوایی اندوهگین پیدا کند. بنابراین، غم موجود در شروه را نباید الزاماً به محتوای اشعار نسبت داد. بخش قابل توجهی از این احساس، حاصل شیوه خواندن و ساختار موسیقایی آن است.

شروه در اصل، آوازی انفرادی است که در فضای موسیقایی آواز دشتی و دستگاه شور اجرا می‌شود. این آواز در گذشته بیشتر در محافل دوستانه و دورهمی‌های مردم جنوب رواج داشته و ماهیتی محفلی و تعاملی داشته است. در چنین محافلی، یک شروه‌خوان دوبیتی‌ای را می‌خواند و شروه‌خوان دیگر، غالباً در پاسخ به مضمون و مفهوم دوبیتی نخست، دوبیتی دیگری را اجرا می‌کرد. این شیوه پاسخ‌گویی در میان اهل این هنر با عنوان «دو مَندویی» شناخته می‌شود. شیوه‌ای که علاوه بر جنبه هنری، نشان‌دهنده ارتباط عمیق شعر، موسیقی و تعامل اجتماعی در فرهنگ مردم جنوب است. مثنوی‌خوانی نیز در دوره‌های بعد به برخی شیوه‌های اجرای شروه راه یافته است که پیش از آغاز شروه و اوج گرفتن شروه‌خوان انجام می‌شود. 

از نظر واژگانی نیز شروه با صورت‌هایی همچون شرفنگ، شرفاک، شرفک و شرفه شناخته شده و در برخی کاربردها به نوعی خوانندگی، صدا و نغمه آهسته اشاره دارد. این نام و مفهوم، در کنار پیشینه شفاهی آن، بخشی از هویت فرهنگی و هنری مردمان جنوب را شکل داده است.

شروه در استان بوشهر دارای سبک‌ها و شیوه‌های اجرایی گوناگونی است که در اصطلاح محلی از آن‌ها با عنوان «گَرده» یاد می‌شود. گرده‌های مختلف شروه، هرکدام با ویژگی‌های آوایی، تحریرها، لحن و شیوه اجرای خاص خود شناخته می‌شوند. از جمله این شیوه‌ها می‌توان به گرده دشتی، دشتستانی، تنگستانی، شُمبه‌ای، گرده پولاد (منسوب به پولاد اسماعیلی)، گرده عامو محسین (منسوب به مرحوم محمدحسین قائدی)، نجاتی، علی‌کَل‌سین و رضا بحرینی اشاره کرد. تنوع این گَرده‌ها نشان می‌دهد که شروه صرفاً یک نوع آواز ثابت نیست، بلکه هنری ریشه‌دار و پویاست که در گذر زمان، متناسب با ذوق و سلیقه هنرمندان و مناطق مختلف استان، شکل‌های متنوعی به خود گرفته است.

اهمیت شروه تنها در جنبه موسیقایی آن خلاصه نمی‌شود. این آواز یکی از ابزارهای ماندگاری فرهنگ و ادبیات بوشهر و بخشی ارزشمند از میراث ناملموس استان است. بسیاری از دوبیتی‌های شاعران قدیمی، به واسطه شروه‌خوانی نسل‌های مختلف از فراموشی نجات یافته و سینه‌به‌سینه به نسل امروز رسیده‌اند. چه‌بسا اشعاری که اگر در بستر این آواز خوانده نمی‌شدند، امروز کمتر در حافظه جمعی مردم حضور داشتند. شروه در حقیقت، پلی میان ادبیات مکتوب و فرهنگ شفاهی است، پلی که شعر را از صفحات کتاب بیرون آورده و به زندگی روزمره مردم پیوند زده است.

از همین رو، شناخت درست شروه و معرفی ماهیت واقعی آن اهمیت فراوانی دارد. نباید اجازه داد که صرفاً به دلیل لحن سوزناک و فضای حزن‌آلود اجرا، این هنر ارزشمند در ذهن مخاطبان به‌عنوان نوعی مرثیه یا مصیبت‌خوانی شناخته شود. شروه روایت عاشقانی است که از دوری معشوق می‌گویند، از دلتنگی می‌خوانند، از زیبایی محبوب سخن می‌گویند و گاهی چنان در وصف عشق غرق می‌شوند که حتی غم هجران نیز در کلامشان رنگی از زیبایی می‌گیرد.

شاید راز ماندگاری شروه نیز همین باشد. اینکه یک جنوبی توانسته است عشق، دلتنگی، امید، حسرت و زیبایی را در قالب نوایی واحد بیان کند. نوایی که گاهی اشک بر چشم می‌نشاند، اما ریشه آن در دوست داشتن است، نه در مصیبت.

شروه را باید از نو شناخت، نه به‌عنوان نوای مصیبت، بلکه به‌عنوان نوای عشق، دلدادگی و هویت مردمان جنوب.
هنری که از دل دوبیتی‌های عاشقانه برخاسته، با صدای هنرمندان جان گرفته و در حافظه تاریخی و فرهنگی مردم بوشهر ماندگار شده است. پاسداشت شروه، تنها حفظ یک شیوه آوازخوانی نیست، بلکه صیانت از بخشی از هویت ادبی، موسیقایی و میراث ناملموس این سرزمین است، میراثی که شایسته است با شناخت، پژوهش، ثبت، آموزش و انتقال صحیح به نسل‌های آینده زنده بماند.

شروه، مصیبت نیست، نوای عشق است. عشقی که حتی وقتی از فراق می‌گوید، هنوز بوی وصال می‌دهد.

انتهای پیام/