میراثآریا: شناسایی یک محوطه باستانی، بررسی ترکهای ایجادشده در دیوارهای یک بنای تاریخی یا تشخیص تغییرات تدریجی در وضعیت یک اثر، گاهی به ماهها بررسی میدانی، مقایسه اسناد و تحلیل اطلاعات نیاز دارد. بخشی از این اطلاعات در تصاویر هوایی قدیمی، نقشهها، گزارشهای مرمتی و اسناد پراکنده نگهداری میشوند. کنار هم قرار دادن این دادهها و استخراج ارتباط میان آنها، یکی از دشواریهای همیشگی کارشناسان میراثفرهنگی بوده است.
امروز ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی میتوانند در پردازش این حجم از اطلاعات، شناسایی الگوها و تشخیص تغییرات به کمک کارشناسان بیایند. سامانههای هوشمند با تحلیل تصاویر، دادههای مکانی و اطلاعات ثبتشده، امکان بررسی بخشهایی از میراث تاریخی را فراهم میکنند که مشاهده و ارزیابی آنها با روشهای متداول زمانبر است.
این تحول به حفاظت از بناها محدود نمیشود. مستندسازی آثار منقول، شناسایی اشیای تاریخی، بررسی محوطههای باستانی، ساماندهی اطلاعات موزهها و ثبت زبانها و سنتهای در معرض فراموشی نیز از زمینههایی هستند که در آنها کاربرد هوش مصنوعی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
گزارش گروه مستقل کارشناسان هوش مصنوعی و فرهنگ یونسکو در سال ۲۰۲۵، بخشی از این ظرفیتها را در زمینه حفاظت از میراث در معرض تهدید بررسی کرده است. همچنین پیمایش مشترک یونسکو و شورای بینالمللی موزهها (ایکوم) در سال ۲۰۲۶، تصویری از میزان ورود این فناوری به فعالیت موزههای جهان ارائه میدهد.
از تصاویر هوایی تا شناسایی نشانههای باستانی
یکی از دشواریهای باستانشناسی، شناسایی محوطههایی است که آثار آنها زیر پوشش گیاهی، لایههای خاک یا تغییرات ناشی از ساختوسازهای جدید پنهان ماندهاند. بررسی تصاویر ماهوارهای، عکسهای هوایی و دادههای سنجش از دور، اطلاعاتی درباره ساختارهای احتمالی و تغییرات سطح زمین در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
هوش مصنوعی با تحلیل این تصاویر و تشخیص الگوهای مکانی، میتواند نشانههایی مانند مسیرهای قدیمی، بقایای دیوارها، تپههای باستانی و ساختارهای مرتبط با سکونتگاههای تاریخی را شناسایی کند. چنین قابلیتی به باستانشناسان کمک میکند محدودههای نیازمند بررسی میدانی را با دقت بیشتری انتخاب کنند.
نمونهای از این کاربرد در یک پژوهش علمی منتشرشده در نشریه Archaeological Prospection در دسامبر ۲۰۲۴ دیده میشود. پژوهشگران ایرانی در این مطالعه، تصاویر هوایی دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۹۰ شهر تاریخی زوزن را با استفاده از شبکههای عصبی و الگوریتم تشخیص تصویر YOLOv8 بررسی کردند.
در نتایج این تحقیق، دقت شناسایی قنات ۶۹ درصد، دیوار شهر ۹۱ درصد و ارگ تاریخی ۱۰۰ درصد گزارش شده است. این ارقام به دادهها و محدوده همان پژوهش مربوطاند و نباید بهعنوان دقت عمومی هوش مصنوعی در شناسایی همه محوطههای باستانی در نظر گرفته شوند.
اهمیت این روش، امکان استفاده دوباره از اسناد تصویری قدیمی و استخراج اطلاعاتی است که شاید در بررسیهای اولیه مورد توجه قرار نگرفته باشند. در مناطقی که تغییرات گسترده زمین و توسعه شهری، نشانههای تاریخی را با خطر از بین رفتن مواجه کرده است، مقایسه تصاویر مربوط به دورههای مختلف میتواند به شناخت بهتر وضعیت محوطهها کمک کند.
پایش بناهای تاریخی و تشخیص زودهنگام آسیبها
حفاظت از یک بنای تاریخی به زمان اجرای عملیات مرمت محدود نیست. تغییرات رطوبت، نوسان دما، فرسایش مصالح، نشست سازه و گسترش ترکها، روندهایی هستند که ممکن است در دورههای طولانی به آسیبهای جدی منجر شوند.
در روشهای متداول، بخشی از این تغییرات از طریق بازدیدهای کارشناسی، اندازهگیریهای دورهای و مقایسه مستندات ثبتشده شناسایی میشوند. ترکیب دادههای حسگرهای محیطی، تصاویر باکیفیت و مدلهای سهبعدی با الگوریتمهای هوش مصنوعی، امکان تحلیل مستمرتر وضعیت بنا را فراهم میکند.
این سامانهها میتوانند تغییرات قابل مشاهده در سطح دیوارها، تزئینات، سقفها و بخشهای مختلف یک اثر را با اطلاعات قبلی مقایسه کنند. تشخیص زودهنگام تغییرات، به کارشناسان فرصت میدهد بخشهای آسیبپذیر را برای بررسی دقیقتر در اولویت قرار دهند.
یکی دیگر از ظرفیتهای این حوزه، ایجاد نسخه دیجیتال سهبعدی یا «دوقلوی دیجیتال» از بناها و محوطههای تاریخی است. در این روش، اطلاعات حاصل از تصویربرداری، اسکن لیزری و برداشتهای میدانی در قالب یک مدل دیجیتال گردآوری میشوند. این مدل میتواند مبنایی برای مقایسه وضعیت اثر در دورههای مختلف و بررسی پیامدهای احتمالی مداخلات حفاظتی باشد.
گزارش کارشناسان مستقل یونسکو در سال ۲۰۲۵ به نمونهای از این کاربرد اشاره میکند. نسخه سهبعدی کلیسای سنپیترو در واتیکان که در نوامبر ۲۰۲۴ معرفی شد، با استفاده از بیش از ۴۰۰ هزار تصویر و روشهای مدلسازی تصویری تهیه شده است. این مدل علاوه بر فراهم کردن امکان مشاهده دیجیتال بنا، در بررسی آسیبپذیریهای ساختاری و برنامهریزی حفاظت نیز کاربرد دارد.
البته تشخیص یک تغییر در تصویر، بهتنهایی به معنای شناسایی علت یا تعیین روش مرمت نیست. تفسیر دادهها و تصمیمگیری درباره مداخله حفاظتی همچنان به دانش تخصصی مرمتگران، معماران و مهندسان وابسته است.
بازسازی دیجیتال؛ مرز میان مستندات تاریخی و تصویرسازی هوشمند
بخشی از آثار تاریخی در گذر زمان دچار شکستگی، فرسایش یا تخریب شدهاند. در برخی موارد نیز بخشهایی از یک اثر بهطور کامل از میان رفته و تنها تصاویر قدیمی، اسناد مکتوب یا نمونههای مشابه برای شناخت شکل اولیه آن باقی مانده است.
هوش مصنوعی مولد میتواند با تحلیل تصاویر و اطلاعات موجود، در بازسازی دیجیتال بخشهای آسیبدیده یا از دسترفته به پژوهشگران کمک کند. رنگهای محوشده یک نقاشی، جزئیات تزئینی یک اثر یا بخشهایی از ساختار یک بنای تاریخی، در محیط دیجیتال قابلیت بازنمایی و بررسی دوباره پیدا میکنند.
در گزارش کارشناسان یونسکو، نمونههایی از بازسازی دیجیتال آثار هنری و تاریخی با کمک یادگیری ماشین بررسی شده است. از جمله این موارد، پروژههای مرتبط با بازنمایی دیجیتال نقاشیهای آسیبدیده و بازسازی مجازی بخشهایی از کولوسئوم رم است.
این فناوری امکان مشاهده فرضیههای مختلف درباره شکل اولیه یک اثر را فراهم میکند. پژوهشگر میتواند بر اساس شواهد تصویری و تاریخی، سناریوهای بازسازی را بررسی کند و تفاوت میان بخشهای مستند و قسمتهای بازسازیشده را نشان دهد.
با این حال، میان بازسازی دیجیتال و مرمت فیزیکی تفاوت مهمی وجود دارد. تصویر تولیدشده توسط هوش مصنوعی، حتی اگر از نظر بصری قانعکننده باشد، الزاماً بازتابدهنده شکل واقعی اثر در گذشته نیست. الگوریتم ممکن است برای تکمیل قسمتهای نامشخص، جزئیاتی بسازد که هیچ سند تاریخی برای آنها وجود ندارد.
از همین رو، تفکیک اطلاعات مستند از بخشهای فرضی در بازسازی دیجیتال اهمیت اساسی دارد. ارزش این ابزار در فراهم کردن امکان مطالعه و مقایسه است، نه تبدیل یک تصویر احتمالی به سند تاریخی.
موزهها؛ از ساماندهی مجموعهها تا ارتباط تازه با مخاطبان
موزهها با مجموعه گستردهای از اطلاعات روبهرو هستند؛ از مشخصات اشیا و تاریخچه مالکیت تا اسناد پژوهشی، تصاویر، پروندههای مرمتی و اطلاعات مربوط به شیوه نمایش آثار. ساماندهی این دادهها و ایجاد ارتباط میان آنها، بخش مهمی از فعالیتهای موزهداری را تشکیل میدهد.
هوش مصنوعی میتواند در دستهبندی تصاویر، استخراج اطلاعات از اسناد، تکمیل فرادادهها و جستوجوی هوشمند در مجموعههای موزهای به کار گرفته شود. این ابزارها دسترسی پژوهشگران و کارکنان به اطلاعات را آسانتر میکنند و در برخی موارد، امکان شناسایی ارتباط میان اشیایی را فراهم میآورند که پیشتر در پروندههای جداگانه نگهداری میشدند.
در حوزه ارتباط با مخاطب نیز، راهنماهای هوشمند و سامانههای پاسخگو میتوانند اطلاعات مربوط به آثار را متناسب با زبان و سطح آشنایی بازدیدکنندگان ارائه دهند. ترجمه توضیحات، معرفی پیشینه تاریخی اشیا و پاسخ به پرسشهای عمومی، از کاربردهای قابل استفاده این فناوری در محیط موزه هستند.
پیمایش مشترک یونسکو و شورای بینالمللی موزهها که نتایج آن در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، بیش از ۴۰۰ موزه در ۹۰ کشور را بررسی کرده است. بر اساس نتایج این مطالعه، ۵۷ درصد موزههای پاسخدهنده از هوش مصنوعی استفاده میکنند، در حالی که ۵۵ درصد آنها هنوز سیاست، راهبرد یا دستورالعمل داخلی مشخصی برای استفاده از این فناوری ندارند.
در این پیمایش، پژوهش مجموعهها، مستندسازی، توسعه نمایشگاهها، ترجمه و ارتباط با بازدیدکنندگان از جمله زمینههای استفاده از هوش مصنوعی معرفی شدهاند. نتایج نشان میدهد ورود فناوری به فعالیت موزهها با سرعت بیشتری نسبت به تدوین چارچوبهای مدیریتی و ضوابط استفاده از آن پیش میرود.
این موضوع برای موزهها اهمیت ویژهای دارد. اطلاعات مربوط به یک شیء تاریخی، تنها مجموعهای از نام، تاریخ و محل نگهداری نیست و گاهی به روایتهای تاریخی، باورهای اجتماعی و زمینههای فرهنگی پیچیدهای وابسته است. هرگونه پردازش و انتشار این اطلاعات باید با نظارت کارشناسان و توجه به اعتبار منابع انجام شود.
میراث ناملموس؛ ثبت روایتهایی که با نسلها منتقل میشوند
میراثفرهنگی تنها در بناها، اشیای تاریخی و محوطههای باستانی خلاصه نمیشود. زبانها، گویشها، آیینها، موسیقی بومی، دانش سنتی، شیوههای تولید صنایعدستی و روایتهای شفاهی نیز بخش مهمی از حافظه فرهنگی جوامع را تشکیل میدهند.
بسیاری از این داشتهها در زندگی روزمره و از طریق ارتباط میان نسلها منتقل میشوند. بخشی از آنها نیز در حافظه افراد سالخورده، استادکاران و حاملان سنتهای محلی باقی ماندهاند و با کاهش شمار این افراد، خطر فراموشی آنها افزایش پیدا میکند.
ابزارهای هوش مصنوعی میتوانند در پیادهسازی گفتار، دستهبندی فایلهای صوتی، شناسایی واژگان و ثبت روایتهای شفاهی به کار گرفته شوند. همچنین تحلیل مجموعههای صوتی و تصویری، امکان جستوجو و بازیابی اطلاعات مربوط به زبانها، موسیقیها و آیینهای محلی را افزایش میدهد.
در حوزه صنایعدستی نیز، ثبت مراحل ساخت یک اثر، مستندسازی اصطلاحات تخصصی استادکاران و گردآوری اطلاعات مربوط به مواد اولیه و فنون تولید، میتواند به ایجاد آرشیوهای قابل جستوجو کمک کند. چنین آرشیوهایی در کنار آموزش حضوری، زمینه انتقال دانش فنی به نسلهای بعد را تقویت میکنند.
یونسکو در بررسی خود درباره هوش مصنوعی و میراث زنده، به ظرفیت این فناوری برای توسعه سامانههای ثبت و فهرستبرداری، بازنمایی چندرسانهای و گسترش آگاهی عمومی درباره میراث ناملموس اشاره کرده است.
با این حال، ثبت دیجیتال یک آیین یا فن سنتی، جایگزین حضور و مشارکت جامعه حامل آن نیست. معنای یک مراسم، شیوه اجرای یک موسیقی یا دانش نهفته در تولید یک اثر هنری، به زمینه اجتماعی و تجربه زیسته افراد وابسته است. فناوری میتواند در حفظ و انتقال این اطلاعات نقش داشته باشد، اما تعیین معنای فرهنگی آنها باید با مشارکت همان جوامع صورت گیرد.
حفاظت پیشگیرانه؛ شناسایی تهدیدها پیش از گسترش آسیب
یکی از زمینههای مهم کاربرد هوش مصنوعی، کمک به شناسایی تهدیدهایی است که آثار تاریخی را در معرض تخریب قرار میدهند. تغییرات اقلیمی، سیلاب، فرسایش، آتشسوزی، توسعه نامتوازن شهری و حفاریهای غیرمجاز، هر کدام میتوانند بخشی از میراث تاریخی را تهدید کنند.
سامانههای هوشمند با تحلیل تصاویر ماهوارهای، اطلاعات محیطی و دادههای مربوط به وضعیت محوطهها، امکان شناسایی برخی تغییرات مشکوک را فراهم میکنند. برای مثال، مقایسه تصاویر یک محوطه باستانی در دورههای مختلف میتواند نشانههایی از خاکبرداری، تغییر کاربری زمین یا تخریب بخشهایی از محوطه را آشکار کند.
در گزارش کارشناسان یونسکو، تحلیل تصاویر ماهوارهای با کمک یادگیری ماشین بهعنوان یکی از ابزارهای شناسایی الگوهای مرتبط با حفاری غیرمجاز و قاچاق اموال فرهنگی معرفی شده است. چنین روشهایی میتوانند در اولویتبندی مناطق نیازمند بررسی و تسریع واکنش حفاظتی مؤثر باشند.
در حوزه مدیریت بحران نیز، مستندات سهبعدی و تحلیل خودکار تصاویر خسارت میتوانند به ارزیابی اولیه وضعیت آثار پس از زلزله، سیل یا حوادث دیگر کمک کنند. اطلاعات حاصل از این فرایند، امکان دستهبندی آسیبها و تعیین اولویت اقدامات حفاظتی را فراهم میکند.
البته تشخیص تغییرات در تصاویر همیشه به معنای وقوع تخلف یا تخریب نیست. تغییرات طبیعی زمین، فعالیتهای عمرانی مجاز و تفاوت شرایط تصویربرداری ممکن است نتایج مشابهی ایجاد کنند. بنابراین، بررسی میدانی و ارزیابی کارشناسی برای تأیید هشدارهای سامانه ضروری است.
دقت علمی و اصالت تاریخی؛ مهمترین آزمون هوش مصنوعی
افزایش سرعت پردازش اطلاعات، بهتنهایی تضمینکننده حفاظت بهتر از میراثفرهنگی نیست. کیفیت نتیجه به اعتبار دادههای ورودی، روش آموزش الگوریتمها و میزان نظارت متخصصان وابسته است.
اگر یک سامانه بر اساس اطلاعات ناقص یا نمونههایی با تنوع محدود آموزش دیده باشد، ممکن است آثار یک منطقه یا فرهنگ را نادرست طبقهبندی کند. در بازسازیهای تصویری نیز احتمال تولید جزئیات ساختگی وجود دارد؛ موضوعی که در حوزه تاریخ و باستانشناسی میتواند به انتشار روایتهای نادرست منجر شود.
پیمایش یونسکو و ایکوم در سال ۲۰۲۶ نیز دقت اطلاعات، حقوق مالکیت فکری و حفاظت از دادهها را از مهمترین نگرانیهای موزهها در استفاده از هوش مصنوعی معرفی کرده است. نبود دستورالعمل مشخص در بیش از نیمی از موزههای پاسخدهنده، اهمیت تدوین ضوابط روشن برای استفاده از این فناوری را نشان میدهد.
در حوزه میراث ناملموس نیز، گردآوری و پردازش اطلاعات مربوط به آیینها، زبانها و دانش جوامع محلی باید با رعایت رضایت آگاهانه، حقوق فرهنگی و حدود دسترسی به اطلاعات انجام شود. برخی روایتها و دانشهای سنتی ممکن است برای انتشار عمومی مناسب نباشند و اختیار ثبت و استفاده از آنها باید با توجه به حقوق صاحبان این میراث تعیین شود.
هوش مصنوعی زمانی به ابزار قابل اتکایی برای حفاظت تبدیل میشود که روش پردازش اطلاعات شفاف باشد، منابع قابل بررسی باقی بمانند و تصمیمهای تخصصی به سامانههای خودکار واگذار نشوند.
آذربایجانشرقی؛ گسترهای از میراث تاریخی و فرهنگی برای بهرهگیری از فناوریهای نوین
آذربایجانشرقی با برخورداری از محوطههای باستانی، بناهای تاریخی، مجموعههای معماری، موزهها و میراث ناملموس متنوع، ظرفیت قابل توجهی برای بهرهگیری از ابزارهای نوین مستندسازی و حفاظت دارد.
مجموعه بازار تاریخی تبریز، کاروانسراهای ثبت جهانی استان، کلیسای سنتاستپانوس، روستای تاریخی کندوان و سایر ۴ هزار و ۸۰۰ اثر تاریخی شناساییشده پراکنده در شهرستانهای استان، هر کدام به شیوههای متفاوتی از ثبت و پایش نیاز دارند. تنوع مصالح، ساختار معماری و شرایط محیطی این آثار، ضرورت استفاده از روشهای متناسب با ویژگیهای هر اثر را برجسته میکند.
در چنین گسترهای، تصویربرداری و سهبعدی، ایجاد آرشیو دیجیتال یکپارچه، مقایسه دورهای وضعیت بناها و تحلیل تصاویر تاریخی میتواند به تکمیل مستندات حفاظتی کمک کند. برای نمونه، تهیه مدلهای سهبعدی از بخشهای مختلف بازار تاریخی تبریز یا بناهای تاریخی شهرستانها، امکان ثبت وضعیت موجود و مقایسه تغییرات احتمالی در دورههای بعد را فراهم میکند.
در حوزه باستانشناسی نیز، استفاده از تصاویر هوایی قدیمی و دادههای مکانی در کنار الگوریتمهای شناسایی الگو میتواند به بررسی دقیقتر محوطهها و شناسایی محدودههای نیازمند مطالعه میدانی کمک کند. این موضوع در استانی با گستره جغرافیایی وسیع و آثار پراکنده اهمیت بیشتری پیدا میکند.
ظرفیت استان به میراث ملموس محدود نیست. ممقاندوزی، ورنیبافی اهر، چاپ باتیک اسکو، سفالگری کوزهکنان، موسیقی عاشیقی، آیینهای محلی و دانش سنتی استادکاران، مجموعهای از داشتههای فرهنگی هستند که ثبت دقیق و ساماندهی اطلاعات آنها میتواند به انتقال دانش میان نسلها کمک کند.
ایجاد بانکهای اطلاعاتی چندرسانهای، ثبت روایتهای استادکاران، مستندسازی مراحل تولید صنایعدستی و استفاده از ابزارهای پردازش گفتار برای آرشیو گویشها و روایتهای محلی، از زمینههای قابل بررسی در این حوزه به شمار میروند.
البته بهرهگیری مؤثر از این ظرفیتها به همکاری میان دستگاهها، دانشگاهها، مراکز پژوهشی، متخصصان فناوری اطلاعات و جوامع محلی نیاز دارد. دسترسی به دادههای معتبر، آموزش نیروی انسانی و تدوین ضوابط مشخص برای نگهداری و استفاده از اطلاعات، از پیشنیازهای اجرای چنین رویکردی است.
مجموعه ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی آذربایجانشرقی، زمینه مناسبی برای پیوند دانش میراثفرهنگی با فناوریهای نوین فراهم کرده است. ارزش این پیوند در آن است که اطلاعات دقیقتری از آثار و داشتههای فرهنگی در اختیار کارشناسان قرار گیرد، روند شناسایی تهدیدها بهبود یابد و امکان انتقال دانش تاریخی و فرهنگی به نسلهای آینده تقویت شده و همزمان باعث توسعه و رونق صنعت گردشگری شود.
هوش مصنوعی قرار نیست جایگزین دانش مرمتگر، پژوهش باستانشناس یا روایت حاملان میراث فرهنگی شود. اهمیت آن در فراهم کردن ابزارهایی است که مشاهده، تحلیل، مستندسازی و حفاظت را دقیقتر و گستردهتر میکنند. در نهایت، آنچه به یک اثر تاریخی معنا و اعتبار میبخشد، اصالت و پیوند آن با حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه است؛ معیاری که حتی پیشرفتهترین فناوریها نیز باید در خدمت حفظ آن قرار گیرند.
منابع : گزارش گروه مستقل کارشناسان یونسکو درباره هوش مصنوعی و فرهنگ، ۲۰۲۵، پیمایش جهانی یونسکو و شورای بینالمللی موزهها درباره کاربرد هوش مصنوعی در موزهها، سپتامبر ۲۰۲۶، پژوهش «شناسایی پدیدههای باستانشناختی با استفاده از یادگیری عمیق در مطالعه تصاویر هوایی قدیمی شهر تاریخی زوزن»، نشریه Archaeological Prospection، دسامبر ۲۰۲۴ و توصیهنامه یونسکو درباره اخلاق هوش مصنوعی، ۲۰۲۱.
گزارش از مجید فرامرزی، کارشناس روابط عمومی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی آذربایجانشرقی
انتهای پیام/

نظر شما