رنگرزی طبیعی در چهارمحال و بختیاری هنوز فراگیر است

مازیار کبیری چالشتری رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی چهارمحال و بختیاری در یادداشتی نوشت: همان‌طور که مردم کم و بیش اطلاع دارند، در استان چهارمحال و بختیاری همچنان رنگرزی طبیعی به‌صورت فراگیر در حال انجام است و هنوز رنگ‌های شیمیایی نتوانسته‌اند جایگاهی برای خود تعریف کنند.

مانند تمام مناطق فرش‌خیز کشور از روزگار قدیم، با توجه به موقعیت جغرافیایی و اقلیمی هر منطقه‌ای در رنگرزی طبیعی روش و اصول خاص خود را دارد و چهارمحال و بختیاری هم جز مناطق مهم فرش‌بافی کشور است و می‌توان از مهم‌ترین مناطق این استان از چالشتر در ناحیه غرب شهرکرد یاد کرد.

در کتاب مرآت‌البلدان از این منطقه به این شکل یاد می‌شود: «مردمان قریه چالشتر صنعتگر و زراعت پیشه هستند، در اینجا قفل‌سازی رواج دارد و کارخانجات قالی‌بافی دایر است».

منظور از کارخانجات قالی‌بافی به‌احتمال قوی تولید فرش‌هایی است که با نام بی‌بی‌باف مشهور هستند به این ترتیب که بی‌بی‌ها همسران و یا مادر خان‌ها بودند که سرپرستی تولید این فرش‌ها را به‌عهده داشتند در چنین منطقه ای که به این گستردگی تولید و بافت قالی رواج داشته است منطقی است که تمام مراحل پروسه تولید در همانجا موجود باشد، دامداری نیز شغل عمده اهالی در قدیم بوده پس پرواضح است که مواد اولیه فرش این منطقه که از پشم است به آسانی در دسترس باشد.

نکته جالب توجه این است که در اواخر فصل بهار که هوا رفته رفته رو به گرمی می‌گذارد هنگام چیدن پشم گوسفندان است، در این زمان پس از پشم‌چینی، موقع ریسیدن و رنگرزی است تا دوباره با فرارسیدن فصل سرما همه چیز برای بافت قالی فراهم شود.

جالب است بدانید همانند تبریز که بافندگان اغلب مردها هستند در اینجا برخلاف مناطق دیگر رنگرزی از سوی زنان انجام می‌شود، این هنرمندان رنگرز همان بافندگان هستند، در این منطقه به‌دلیل سرد بودن بیش از حد و طولانی بودن فصل سرما هر سال فقط یک‌بار پشم‌چینی انجام می‌شود.

اگر به قالی‌هایی که حدود ۳۰ تا ۴۰ سال پیش بافته شده‌اند بر بخوریم در تمامی آن‌ها از پشم دست‌ریس استفاده شده است.

رج‌شمارهایی بین ۳۰، ۳۵ و به‌ندرت ۴۰ تنوع رنگ در این فرش‌ها حداقل به ۳۰ رنگ می‌رسد، هر کدام از این رنگ‌ها روش رنگرزی خاص خود را دارد و برخی از آن‌ها را می‌توان گفت منحصربه‌فرد است.

در رنگرزی گیاهی علاوه‌بر مواد رنگزا، پارامتر آب بسیار مؤثر است، نوع املاح آب، مقدار آن‌ها ph آب هم تأثیر فراوان بر فام نهایی به‌خصوص در فام‌های روناسی دارد.

عمده‌ترین رنگ‌ها در این قالی‌ها رنگ‌های گرم است، زیرا این فرش‌ها کاربردی‌اند و کمتر جنبه زینتی دارند، پُرز بلند پشمی و رنگ‌های گرم و تأثیر روانی و فیزیکی آن گزینه مناسبی برای این منطقه است، پس روناس جایگاه ویژه‌ای در این بین دارد.

رنگرزی روناس در اینجا اندکی خاص است و روناس در اینجا به روش سرد رنگرزی می‌شود.

روش رنگرزی قرمز روناسی

در این روش کلاف‌هایی که در آب جاری با ماده‌ای به نام چوبک شسته شده‌اند را برای حمام دندانه آماده می‌کنند، حمام دندانه شامل ۱۰ تا ۲۰ درصد زاج سفید است، به‌همراه پنج تا ۱۰ درصد جوهرلیمو (اسید سیتریک) زمان جوشیدن کلاف‌ها در این حمام بین ۳۰ تا ۴۵ دقیقه است، پس از اتمام مرحله دندانه‌دهی کلاف‌ها به قلابی آویزان خواهند شد تا آب آن‌ها برچیده شود.

بدون شست‌وشو، کلاف‌های نم‌دار وارد حمام رنگ می‌شوند، این عمل به این خاطر انجام می‌شود که ph اسیدی نخ حفظ شود، زیرا در حمام رنگ هیچ اسیدی اضافه نمی‌شود و شرایط حمام رنگ چون رنگرزی به روش سرد است، ظرف رنگرزی از جنس پلاستیک است که برخلاف ظرف فلزی دما را زود از دست ندهد.

رنگرزی قرمز به‌طور معمول در تابستان انجام می‌شود و دمای حمام رنگ بین ۲۵ تا ۴۰ درجه است، جای ظرف در وسط حیاط و زیر نور آفتاب است، مقدار مصرف روناس در اصطلاح برابر است، یعنی هر یک کیلوگرم نخ یک کیلوگرم روناس، حدود ۵۰ درصد از روناس در آب گرم حل می‌شود و ۵۰ درصد باقی‌مانده در ظرفی کنار دست رنگرز است.

کلاف را در محلول رنگ می‌زند و وقتی رنگ جذب شد و کلاف اندکی تغییر رنگ داد مقدار یک تا چند مشت روناس مابین کلاف پاشیده می‌شود، در اصطلاح به این روش رنگرزی روش پاشیدنی می‌گویند.

وقتی تمامی کلاف‌ها وارد حمام رنگ شد، در آفتاب گذاشته می‌شود و روزی یکی دو بار کلاف‌ها را زیر و رو می‌کنند و در شب که هوا خنک‌تر می‌شود روی ظرف را می‌پوشانند، این پروسه بسته به میزان گرمی هوا از پنج تا هفت روز به‌طول می‌انجامد، بعد از رنگرزی نوبت به قوام آوردن رنگ در آب جاری است.

قدیمی‌ها در ظاهر بی‌سواد بودند اما در برخی از این روش‌ها در می‌یابیم که بسیار علمی و با دلیل محکم اقدام به کاری می‌کنند، در این مورد هنرمند با آگاهی از حساسیت روناس نسبت به ph اقدام به چنین کاری می‌کند، وقتی رنگرزی تمام شده، کلاف به رنگ نارنجی تیره است (قرمز ته زرد) و وقتی از آب خارج می شود قرمز تیره (قرمز ته آبی) است.

انتهای پیام/

کد خبر 1405083002505
دبیر مرضیه امیری

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha