عبدالله مرادی مسئول میز گردشگری کودک استان کرمانشاه در یادداشتی نوشت: وقتی از حقوق کودکان سخن میگوییم، معمولاً ذهنمان به سمت حق آموزش، سلامت، امنیت، بازی و برخورداری از امکانات رفاهی میرود؛ حقوقی اساسی که تحقق آنها از مهمترین وظایف خانوادهها، نهادهای اجتماعی و دولتهاست.
اما در میان این حقوق، موضوعی وجود دارد که کمتر مورد توجه قرار گرفته است: حق کودکان برای کشف جهان، تجربه سفر، شناخت طبیعت و آشنایی با تاریخ و فرهنگ سرزمینی که در آن زندگی میکنند.
شعار روز جهانی کودک در سال ۲۰۲۶، «روز من، حقوق من، آینده من» (My Day. My Rights. My Future.)، فرصتی است تا از زاویهای متفاوت به مفهوم حقوق کودک نگاه کنیم و گردشگری را نه صرفاً یک فعالیت تفریحی، بلکه بخشی از فرایند رشد، یادگیری، تجربهاندوزی و شکلگیری شخصیت کودکان بدانیم.
گردشگری کودک مفهومی فراتر از بردن بچهها به پارکها، شهربازیها و مراکز تفریحی است. این حوزه به معنای فراهم کردن فرصتهایی متناسب با سن، نیازها، علایق و تواناییهای کودکان برای شناخت محیط پیرامون، تجربه فرهنگهای مختلف، ارتباط با طبیعت و مشارکت در فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی است. از این منظر، یک بازدید ساده از یک اثر تاریخی، قدم زدن در یک مسیر طبیعتگردی، حضور در یک روستای گردشگری یا شرکت در یک کارگاه صنایعدستی میتواند به تجربهای ماندگار و آموزنده برای کودک تبدیل شود.
گردشگری؛ کلاس درسی بدون دیوار
کودک در مسیر رشد خود تنها از طریق کتاب، مدرسه و آموزشهای رسمی یاد نمیگیرد. بخش مهمی از شناخت او از جهان، در مواجهه مستقیم با محیط و تجربههای واقعی شکل میگیرد. وقتی کودکی در کنار یک رودخانه قدم میزند، با یک گونه گیاهی آشنا میشود، در یک بنای تاریخی به تماشای نقشبرجستهها میایستد یا از نزدیک مراحل ساخت یک اثر صنایعدستی را میبیند، در حال یادگیری مفاهیمی است که شاید در کلاس درس تنها به شکل نظری با آنها آشنا شده باشد.
گردشگری میتواند قدرت مشاهده، پرسشگری، خلاقیت، مهارت ارتباطی و حتی مسئولیتپذیری اجتماعی کودکان را تقویت کند. سفر به آنها میآموزد که جهان محدود به محیط خانه و مدرسه نیست و در هر مقصد، انسانها، فرهنگها، سبکهای زندگی و طبیعت متفاوتی وجود دارد که شناخت آنها به درک بهتر جهان کمک میکند.
از این منظر، گردشگری کودک را باید نوعی سرمایهگذاری فرهنگی و آموزشی دانست؛ سرمایهگذاریای که آثار آن تنها در دوران کودکی باقی نمیماند و میتواند در شکلگیری نسلی آگاهتر، مسئولتر و علاقهمندتر به حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی جامعه نقش داشته باشد.
آیا مقصدهای گردشگری ما برای کودکان آمادهاند؟
با وجود اهمیت گردشگری در رشد و آموزش کودکان، پرسش اساسی این است که آیا زیرساختها و جاذبههای گردشگری ما به اندازه کافی برای حضور و تجربه کودکان آماده شدهاند؟
بسیاری از مقصدهای گردشگری با نگاه بزرگسالان طراحی، معرفی و مدیریت میشوند. تابلوهای اطلاعرسانی اغلب زبان تخصصی و گاه پیچیدهای دارند، روایتهای تاریخی برای مخاطب کودک جذابیت کافی ندارند و امکانات رفاهی و خدماتی نیز همیشه متناسب با نیاز خانوادههایی که با کودکان سفر میکنند، نیستند.
در چنین شرایطی، کودک ممکن است در بازدید از یک اثر تاریخی صرفاً همراه بزرگسالان باشد؛ بدون آنکه فرصت کند با داستان آن مکان ارتباط برقرار کند، پرسش بپرسد، چیزی را کشف کند یا در فعالیتی متناسب با سن خود مشارکت داشته باشد.
تبدیل یک مقصد گردشگری به فضایی کودکپسند، الزاماً به سرمایهگذاریهای سنگین نیاز ندارد. گاهی طراحی مسیرهای بازدید کوتاه و ایمن، نصب تابلوهای معرفی با زبان ساده، تهیه محتوای تصویری و داستانی، استفاده از راهنمایان آموزشدیده در ارتباط با کودکان و پیشبینی فعالیتهای تعاملی میتواند تجربه بازدید را بهکلی تغییر دهد.
در واقع، مقصد گردشگری کودکمحور مکانی نیست که صرفاً چند وسیله بازی در آن قرار گرفته باشد؛ بلکه فضایی است که کودک در آن دیده میشود، نیازهایش به رسمیت شناخته میشود و برای کنجکاوی، یادگیری و مشارکت او برنامهریزی شده است.
عدالت گردشگری؛ همه کودکان حق تجربه دارند
یکی از موضوعات مهم در گردشگری کودک، عدالت در دسترسی به فرصتهای سفر و تجربههای گردشگری است. نباید گردشگری را امتیازی ویژه برای خانوادههایی دانست که از توان اقتصادی بیشتری برخوردارند. کودکان خانوادههای کمدرآمد، مناطق روستایی، محلههای کمبرخوردار و مناطق دور از مراکز گردشگری نیز باید امکان بهرهمندی از این فرصتها را داشته باشند.
از سوی دیگر، کودکان دارای معلولیت نیز نباید به دلیل نامناسب بودن مسیرهای دسترسی، امکانات رفاهی یا خدمات گردشگری از تجربه سفر محروم شوند. مناسبسازی جاذبهها، فراهم کردن امکانات دسترسپذیر و طراحی برنامههای متناسب با نیازهای مختلف کودکان، بخشی از مسئولیت اجتماعی متولیان گردشگری است.
مدارس، شهرداریها، سازمانهای مردمنهاد، نهادهای فرهنگی و دستگاههای متولی گردشگری میتوانند با طراحی برنامههای بازدید آموزشی، سفرهای کمهزینه، تورهای محلی و فعالیتهای مشارکتی، فرصت شناخت محیط زندگی را برای گروههای بیشتری از کودکان فراهم کنند.
نکته مهم دیگر، توجه به حق انتخاب و مشارکت کودکان است. اگر قرار است گردشگری را از منظر حقوق کودک بررسی کنیم، نباید همواره بزرگسالان درباره مقصد، نوع فعالیت و شیوه تجربه سفر تصمیم بگیرند. شنیدن علایق و پیشنهادهای کودکان و مشارکت دادن آنها در طراحی برنامههای گردشگری، میتواند تجربهای متناسبتر و اثرگذارتر ایجاد کند.
کرمانشاه؛ سرزمینی که میتواند یک کلاس بزرگ گردشگری کودک باشد
استان کرمانشاه از ظرفیتهای کمنظیری برای توسعه گردشگری کودک برخوردار است. تنوع جاذبههای تاریخی، طبیعی، فرهنگی و روستایی این استان، فرصت مناسبی فراهم میکند تا کودکان در محیطی واقعی و تجربهمحور با بخشهای مختلف هویت سرزمین خود آشنا شوند.
طاقبستان میتواند فرصتی برای آشنایی کودکان با تاریخ و هنر دوره ساسانی باشد؛ بیستون میتواند داستان تاریخ، کتیبهها و تمدنهای گذشته را روایت کند؛ غار قوریقلعه میتواند دریچهای برای شناخت دنیای زیرزمینی و شگفتیهای طبیعت باشد و روستاهای تاریخی و مناطق طبیعی استان نیز امکان آشنایی با سبک زندگی بومی، معماری، خوراک، صنایعدستی و محیط زیست را فراهم کنند.
اما برخورداری از جاذبههای فراوان به معنای توسعه گردشگری کودک نیست. آنچه این ظرفیتها را به مقصدهایی مناسب برای کودکان تبدیل میکند، برنامهریزی تخصصی، تولید محتوای متناسب با سن مخاطب، آموزش راهنمایان، تأمین امنیت و دسترسپذیری و طراحی تجربههای تعاملی است.
برای مثال، میتوان در مجموعههای تاریخی استان مسیرهای ویژه بازدید کودکان طراحی کرد، روایتهای کوتاه و داستانی از آثار تاریخی تهیه کرد، کارگاههای آشنایی با صنایعدستی برپا کرد و در مناطق طبیعی، برنامههای آموزشی درباره تنوع زیستی و حفاظت از محیط زیست برگزار کرد. حتی یک تور نیمروزه در اطراف شهر کرمانشاه، اگر با طراحی درست و مشارکت فعال کودکان همراه باشد، میتواند به تجربهای ارزشمند و ماندگار تبدیل شود.
کودکان امروز، حافظان میراث فردا
گردشگری کودک تنها به معنای فراهم کردن امکاناتی برای گذراندن اوقات فراغت نیست؛ بلکه فرصتی برای تربیت نسلی است که نسبت به محیط زندگی خود احساس تعلق و مسئولیت داشته باشد. کودکی که از نزدیک با یک اثر تاریخی آشنا میشود، ارزش حفاظت از میراث فرهنگی را بهتر درک میکند. کودکی که در طبیعت حضور پیدا میکند و با اهمیت آب، خاک، جنگل و حیاتوحش آشنا میشود، زمینه بیشتری برای تبدیل شدن به شهروندی مسئول در قبال محیط زیست خواهد داشت.
البته این مسئولیتپذیری زمانی شکل میگیرد که کودکان تنها مخاطب منفعل برنامههای گردشگری نباشند، بلکه امکان پرسیدن، تجربه کردن، انتخاب کردن و مشارکت در فعالیتهای مرتبط با حفاظت از محیط پیرامون خود را داشته باشند.
شعار «روز من، حقوق من، آینده من» را میتوان دعوتی برای بازنگری در نگاه جامعه به جایگاه کودکان دانست. اگر روز کودک متعلق به خود اوست، باید علایق و خواستههایش در برنامهریزیهای اجتماعی دیده شود؛ اگر حقوق کودک اهمیت دارد، دسترسی به فرصتهای ایمن، آموزشی و فرهنگی از جمله فرصتهای گردشگری نیز باید جدی گرفته شود و اگر آینده کودکان برای ما مهم است، باید از امروز زمینه شناخت، تجربه و مسئولیتپذیری آنها را فراهم کنیم.
گردشگری کودک زمانی به جایگاه واقعی خود میرسد که شهرها، روستاها، جاذبههای تاریخی و طبیعت را نه فقط از نگاه گردشگران بزرگسال، بلکه از دریچه نگاه کودکان نیز ببینیم. شاید زمان آن رسیده باشد که در کنار پرسش همیشگی «برای جذب گردشگر چه کردهایم؟» سؤال دیگری را نیز مطرح کنیم: «برای اینکه کودکانمان بتوانند سرزمین خود را بشناسند، تجربه کنند و دوست داشته باشند، چه برنامهای داریم؟»
زیرا کودک امروز تنها یک بازدیدکننده کوچک نیست؛ او شهروندی است که حق دارد جهان را کشف کند و در ساختن آینده آن سهم داشته باشد.
انتهای پیام/

نظر شما