مرمت بناهای تاریخی در افق جدید حفاظت

حفاظت از بناهای تاریخی در جهان امروز، بیش از هر زمان دیگری نیازمند عبور از رویکردهای صرفاً اجرایی و حرکت به‌سوی نظامی یکپارچه، دانش‌بنیان و مبتنی بر شناخت ارزش‌های میراثی است. مرمت دیگر به معنای بازسازی بخش‌های فرسوده یا بازگرداندن سیمای ظاهری یک بنا نیست.

سیده مریم نوابی سرپرست پایگاه ملی مسجد جامع ساوه در یادداشتی نوشت: حفاظت از بناهای تاریخی در جهان امروز، بیش از هر زمان دیگری نیازمند عبور از رویکردهای صرفاً اجرایی و حرکت به‌سوی نظامی یکپارچه، دانش‌بنیان و مبتنی بر شناخت ارزش‌های میراثی است. مرمت دیگر به معنای بازسازی بخش‌های فرسوده یا بازگرداندن سیمای ظاهری یک بنا نیست؛ بلکه فرایندی تخصصی برای شناخت، ارزیابی، مداخله سنجیده و تداوم حیات تاریخی اثر است. در این نگرش، اصالت مصالح، شواهد تاریخی، منطق سازه‌ای، فنون ساخت و ارتباط بنا با بستر محیطی و اجتماعی آن، در تصمیم‌گیری‌های حفاظتی نقش تعیین‌کننده دارند.

انتشار ویرایش جدید راهنمای «مدیریت میراث جهانی» در سال ۲۰۲۶، با مشارکت یونسکو، ایکوموس، ایکروم و سازمان آموزشی جهانی حفاظت از طبیعت، بیانگر تحول مهمی در ادبیات معاصر حفاظت است. این سند، مدیریت میراث را فراتر از حفاظت فیزیکی آثار تعریف می‌کند و بر ضرورت مدیریت یکپارچه، رویکرد مکان‌محور، مشارکت ذی‌نفعان، سازگاری با تحولات محیطی و پیوند حفاظت با توسعه پایدار تأکید دارد. بر اساس این رویکرد، بقای یک اثر تاریخی تنها به کیفیت عملیات مرمتی وابسته نیست، بلکه توانایی نظام مدیریتی در شناسایی تهدیدها، پیش‌بینی مخاطرات و برنامه‌ریزی بلندمدت نیز اهمیت دارد.
در حوزه مرمت معماری، نقطه آغاز هر مداخله، شناخت دقیق ساختار و آسیب‌شناسی علمی بناست. بررسی رفتار سازه‌ای، شناسایی مسیر انتقال بار، ارزیابی وضعیت پی و شالوده، تحلیل ترک‌ها و تغییرشکل‌ها، بررسی رطوبت و شناخت ویژگی‌های فیزیکی و مکانیکی مصالح، اقداماتی هستند که باید پیش از تعیین روش مرمت انجام شوند. در بناهای تاریخی با ساختار بنایی و پوشش‌های طاقی، هرگونه تغییر در وضعیت اجزایی مانند جرزها، دیوارها، تویزه‌ها و طاق‌ها می‌تواند بر تعادل کلی سازه تأثیر بگذارد. ازاین‌رو، مداخله در یک جزء نباید مستقل از عملکرد سایر اجزای مرتبط طراحی شود.

در این میان، اصل مداخله حداقلی به معنای صرفاً کاهش حجم عملیات نیست؛ بلکه انتخاب دقیق‌ترین و کم‌خطرترین روش برای رفع عامل آسیب و حفظ بیشترین میزان از شواهد اصیل تاریخی است. سازگاری مصالح جدید با مصالح تاریخی، از نظر ویژگی‌های مکانیکی، فیزیکی و رفتار رطوبتی نیز ضرورتی اساسی محسوب می‌شود. استفاده از ملات‌ها و اندودهای نامتناسب می‌تواند با ایجاد تفاوت در سختی، نفوذپذیری و انتقال رطوبت، زمینه تخریب تدریجی مصالح اصیل را فراهم کند. بنابراین، شناخت ترکیب مصالح موجود، بررسی نمونه‌ها و انجام آزمایش‌های ضروری باید مبنای انتخاب مواد و فنون مرمتی قرار گیرد.

مسجد جامع تاریخی ساوه، به‌عنوان یکی از آثار ارزشمند معماری ایران، نمونه‌ای شاخص برای تبیین اهمیت این رویکرد است. این مجموعه با برخورداری از لایه‌های تاریخی و معماری متعلق به دوره‌های مختلف، از جمله ایلخانی، صفوی و ...، واجد ارزش‌های کالبدی، سازه‌ای و هنری متعددی است. شناخت پیوستگی میان ساختار معماری، نظام پوشش‌ها، تزئینات وابسته به معماری و تحولات تاریخی بنا، شرط اساسی برای هرگونه تصمیم‌گیری در زمینه حفاظت آن است.

در اقدامات مرمتی این مجموعه، توجه هم‌زمان به پایداری سازه‌ای و حفاظت از ویژگی‌های معماری اهمیت ویژه‌ای دارد. سامان‌دهی و مرمت طاق در جبهه جنوب شرقی، بررسی وضعیت تویزه‌ها، سبک‌سازی پوشش بام و اجرای تمهیدات متناسب با شیوه ساخت تاریخی، از جمله اقداماتی هستند که باید با شناخت رفتار سازه و حفظ منطق فنی ساختار سنتی دنبال شوند. در کنار آن، مرمت اندودهای داخلی، اصلاح اندود دیوارهای حصار و بدنه‌های بیرونی مسجد نیز با هدف حفاظت از سطوح معماری و کنترل عوامل فرساینده، نیازمند انتخاب مصالح سازگار و رعایت جزئیات فنی اجراست. در چنین بنایی، هر لایه تاریخی و هر جزء معماری می‌تواند حامل اطلاعات ارزشمندی درباره فنون ساخت و تحولات تاریخی اثر باشد.

یکی از مهم‌ترین جهت‌گیری‌های حفاظت در سال ۲۰۲۶، توجه جدی‌تر به تاب‌آوری میراث فرهنگی در برابر تغییرات اقلیمی است. یونسکو و نهادهای مشورتی آن، از جمله ایکوموس و ایکروم، در حال توسعه ابزارهای ارزیابی و مدیریت مخاطرات اقلیمی هستند. تدوین جعبه‌ابزار اقدام اقلیمی میراث جهانی و اجرای آزمایشی آن در سال ۲۰۲۶، نمونه‌ای از این رویکرد است که بر ارزیابی تأثیر تغییرات دما، الگوهای بارندگی و رخدادهای حدی بر ارزش‌ها و ویژگی‌های میراثی آثار تأکید دارد. این موضوع برای بناهای تاریخی واقع در اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه نوسانات دمایی، بارش‌های ناگهانی، نفوذ آب و تغییر شرایط رطوبتی می‌توانند پایداری مصالح و اجزای معماری را تحت تأثیر قرار دهند.

بر این اساس، حفاظت پیشگیرانه باید در کنار مرمت کالبدی قرار گیرد. پایش دوره‌ای وضعیت سازه، کنترل مسیرهای هدایت آب‌های سطحی، بررسی وضعیت بام و پوشش‌ها، ثبت تغییرات آسیب‌ها، مستندسازی تصویری و تهیه نقشه‌های دقیق وضع موجود، امکان مداخله به‌موقع و کاهش هزینه‌های ناشی از تخریب‌های پیش‌رونده را فراهم می‌کنند. بهره‌گیری از ابزارهای نوین مستندسازی دیجیتال، برداشت سه‌بعدی و سامانه‌های پایش نیز می‌تواند دقت شناخت و ارزیابی وضعیت بنا را افزایش دهد؛ البته فناوری زمانی ارزشمند است که در خدمت شناخت بهتر اثر و تصمیم‌گیری مسئولانه قرار گیرد.

در نهایت، تجربه حفاظت از مسجد جامع تاریخی ساوه یادآور این واقعیت است که مرمت، نقطه پایان حفاظت نیست. تداوم حیات یک اثر تاریخی مستلزم پیوند میان دانش فنی، مستندسازی، نگهداری پیشگیرانه، مدیریت مخاطرات، تأمین اعتبارات پایدار و مشارکت نهادهای مسئول است. آینده حفاظت از میراث معماری در گرو آن است که بناهای تاریخی نه به‌عنوان پروژه‌هایی با دوره اجرایی محدود، بلکه به‌عنوان سرمایه‌هایی ارزشمند و نیازمند مراقبت مستمر دیده شوند. آنچه باید به نسل‌های آینده منتقل شود، تنها کالبد یک بنا نیست؛ بلکه اصالت تاریخی، دانش ساخت، ارزش‌های معماری و شواهدی است که هویت فرهنگی یک سرزمین را در خود حفظ کرده‌اند.

انتهای پیام/

کد خبر 1405090100022
دبیر مریم قربانی‌نیا

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha