نجلا درخشانی، کارشناسی ارشد مرمت و احیای بناها و بافتهای تاریخی در یادداشتی نوشت: خرمشهر، شهری است که نامش با مقاومت، خاطره، رنج و باززایی گره خورده؛ اما در لایههای زیرین این تاریخ پرحادثه، ظرفیتهایی نهفته است که هنوز به زبان توسعه شهری ترجمه نشدهاند. سالهاست که نظریهپردازان توسعه شهری از «شهر خلاق» سخن میگویند؛ شهری که نه بر پایه سازههای بتنی، بلکه بر شانههای خلاقیت انسانی، حافظه جمعی و توان فرهنگی بنا میشود.
خرمشهر، اگرچه در نگاه نخست شهری جنگزده و بازسازیشده به نظر میرسد، اما در واقع یکی از غنیترین بسترهای خلاقیت شهری در ایران است؛ شهری که میتواند با تکیه بر خاطرات جمعی، رویدادهای تاریخی و هویت منحصربهفرد خود، به الگویی برای توسعه فرهنگی و گردشگری تبدیل شود.
این یادداشت تلاشی است برای بازخوانی خرمشهر از منظر «شهر خلاق»؛ شهری که اگر درست دیده شود، میتواند به یکی از مهمترین قطبهای گردشگری فرهنگی و جنگ در جنوب ایران بدل گردد.۱. شهر خلاق؛ از نظریه تا تجربه جهانی
مفهوم «شهر خلاق» از دهه ۱۹۸۰ و با تلاش اقتصاددانان و نوگرایانی چون ریچارد فلوریدا شکل گرفت. فلوریدا معتقد بود که آینده شهرها نه در کارخانهها و صنایع سنگین، بلکه در سرمایه انسانی، نوآوری و توان فرهنگی نهفته است. یونسکو نیز در سال ۲۰۰۷ شبکه شهرهای خلاق را بنیان گذاشت؛ شبکهای که امروز ۲۴۷ شهر از سراسر جهان در آن حضور دارند و پنج شهر ایرانی نیز در میان آنهاست.
در این شبکه، شهرها بر اساس هفت حوزه خلاقیت دستهبندی میشوند: ادبیات، سینما، موسیقی، صنایع دستی و هنرهای مردمی، طراحی، هنرهای رسانهای، خوراک.
این تقسیمبندی نشان میدهد که خلاقیت، مفهومی تکبعدی نیست؛ بلکه پیوندی میان فرهنگ، اقتصاد، اجتماع و مکان است.
۲. خلاقیت؛ پیوند میان هویت، رفاه و تجربه زیسته
در نگاه لاندری، شهر خلاق یک «ماشین» نیست؛ یک «اندامواره زنده» است. شهری که در آن: مردم نقش اصلی را دارند، فضاهای اجتماعی فعالاند، اقتصاد با فرهنگ پیوند میخورد، و هویت محلی به سرمایه تبدیل میشود.
فلوریدا سه مؤلفه را برای سنجش خلاقیت شهری مطرح میکند: استعداد، فناوری و بردباری (توان پذیرش تنوع).
جالب آنکه او بیشترین وزن را به «بردباری» میدهد؛ یعنی شهری که نتواند تفاوتها را بپذیرد، خلاق نخواهد شد.
۳. خلاقیت بدون خاطره ممکن نیست
هویت هر شهر در پیوند با خاطره، تجربه و رویداد شکل میگیرد. مکان تنها یک «جا» نیست؛ ظرفی است که رویدادها در آن رخ دادهاند و مردم با آن زندگی کردهاند. اگر این رویدادها در فضاهای شهری بازنمایی نشوند، بهتدریج از حافظه جمعی پاک میشوند.
دکتر کامران ذکاوت سه ویژگی را برای فضاهای خاطرهانگیز برمیشمارد: پیادهمدار بودن، سرزندگی و حضور فعالیت و تجسمپذیری و کیفیت بصری.
اینها همان ویژگیهایی هستند که میتوانند یک شهر را به «موزهای زنده» تبدیل کنند؛ موزهای که مردم در آن قدم میزنند، لمس میکنند، میبینند و به یاد میآورند.
۴. خرمشهر؛ شهری که خاطره در آن نفس میکشد
خرمشهر یکی از معدود شهرهای ایران است که خاطره در آن نه در کتابها، بلکه در کوچهها و دیوارها جاری است. این شهر پیش از جنگ نیز شهری بندری، پرجنبوجوش و سرشار از رویدادهای اجتماعی و اقتصادی بود. اما جنگ تحمیلی، لایهای عمیقتر از خاطره را بر آن افزود؛ خاطرهای که امروز بخش مهمی از هویت ملی ماست.
خرمشهر یک «شهر–موزه» است؛ اما اگر زیرساختهای لازم برای تبدیل شدن به یک شهر خلاق فراهم شود، خرمشهر میتواند: قطب گردشگری جنگ در جنوب کشور شود، مقصد گردشگران داخلی و خارجی باشد، اشتغال پایدار برای جوانان منطقه ایجاد کند و تاریخ شفاهی رزمندگان و مردم قدیم را از خطر فراموشی نجات دهد.
در کنار خرمشهر، آبادان نیز با خاطرات صنعت نفت و رویدادهای اجتماعیاش میتواند مکمل این مسیر باشد.
۵. مکان رویداد؛ جایی که خاطره به تجربه تبدیل میشود
یکی از مهمترین ابزارهای شهر خلاق، «مکان رویداد» است؛ فضایی که در آن: خاطره بازنمایی میشود، رویدادهای گذشته به تجربه امروز تبدیل میشوند، گردشگر با تاریخ ارتباط حسی برقرار میکند.
این فضاها میتوانند شامل: مسیرهای پیادهراه خاطره، تابلوهای معرفی رویداد، مولاژها و بازسازیهای هنری، نورپردازی و صداگذاری و فضاهای مکث و روایت باشند.
اگر خرمشهر چنین فضاهایی داشته باشد، هر گردشگر با قدم زدن در شهر، داستانی را تجربه میکند که در هیچ کتابی نمیگنجد.
خرمشهر میتواند شهر خلاق باشد، زیرا: خاطره، رویداد، هویت و داستان دارد و مهمتر از همه، این ظرفیتها هنوز به زبان فضاهای شهری ترجمه نشدهاند.
خرمشهر میتواند با تکیه بر این ظرفیتها: به شبکه شهرهای خلاق یونسکو بپیوندد، گردشگری جنگ را توسعه دهد، اقتصاد محلی را فعال کند و هویت شهری را بازآفرینی کند.
۶. خطر بزرگ: فراموشی
بخش بزرگی از خاطرات خرمشهر و آبادان هنوز در سینه رزمندگان و مردم قدیمی است. اگر امروز اقدام نکنیم، با رفتن این نسل، بخش مهمی از تاریخ شفاهی ما برای همیشه از دست خواهد رفت. مکانمند کردن خاطرات، تنها یک اقدام فرهنگی نیست؛ نجات بخشی از هویت ملی است.
خرمشهر میتواند دوباره بدرخشد
خرمشهر تنها شهری جنگزده نیست؛ شهری است که میتواند از دل خاطرات تلخ و شیرین خود، آیندهای خلاق و پایدار بسازد. اگر امروز اقدام کنیم، خرمشهر میتواند: شهری خلاق، شهری خاطرهمحور، شهری گردشگرپذیر و شهری با اقتصاد فرهنگی پویا باشد.
خرمشهر میتواند دوباره بدرخشد؛ نه فقط با بازسازی کالبدی، بلکه با بازآفرینی خاطره، هویت و رویداد.
انتهای پیام/
نظر شما