میراث آریا: شهر سوخته؛ این هفدهمین اثر ثبت جهانی ایران در یونسکو نه تنها بازماندهای از روزگاران کهن، که آینهای است از جامعهای پیشرفته، صلحطلب و مبتکر که پنج هزار سال پیش از مفاهیم مدرن شهری، پزشکی پیشرفته و برابری اجتماعی بهره میبرده است.
شهری که جنگ نمیشناخت و با خشونت بیگانه بود
در گستره ۲۷۰ هکتاری محوطه شهر سوخته، سکوتی معنادار حکمفرماست. مبارکه ملاشاهی، باستانشناس پایگاه میراث جهانی شهر سوخته در استان سیستان وبلوچستان، در حالی که به دیوارههای خاکی کاوششده اشاره میکند در گفت وگو با خبرنگار میراث آریا می گوید: شهر سوخته را باید «پایتخت صلح باستان» نامید چرا که در طول نیم قرن کاوش منظم، حتی یک نیزه، شمشیر، سپر یا حتی استحکامات دفاعی معمول در شهرهای همعصر پیدا نکردهایم. این در حالی است که در تمدنهای همزمان در بینالنهرین یا مصر، دیوارهای دفاعی و اسلحهخانهها از عناصر ثابت شهرها بودند.
این صلح پایدار؛ که به گفته ملاشاهی حداقل برای ۸۰۰ سال سکونت متراکم در شهر برقرار بوده، بستری بینظیر برای شکوفایی فراهم آورده بود. جامعهای که نگران تهاجم همسایگان نیست، میتواند تمام انرژی خود را صرف توسعه علم، صنعت و هنر کند.
موزهای از نخستینهای جهان
در موزه باستانشناسی شهر سوخته، هر ویترین روایتی انقلابی را بازگو میکند. ویدا کاظمپور، مدیر بخش تحقیقات این موزه، با اشتیاق خاصی از چند کشف استثنایی صحبت میکند:کهنترین سینمای جهان: جام سفالی منقوش به بز کوهی، در حقیقت نخستین دستگاه پویانمایی تاریخ است. با چرخاندن جام، پنج فریم متوالی طراحی شده، بزی را نشان میدهد که به سمت درخت جهیده و از آن بالا میرود. این نه تزئین ساده، که بیانگر درک پیشرفته از مفاهیم حرکت و تداوم بصری است.
تولد هنر معرق: شانههای چوبی با تزئینات هندسی پیچیده، تصورات پیشین درباره خاستگاه هنر معرق را دگرگون کرد. پیش از این کشف، قدیمیترین نمونهها به چین باستان نسبت داده میشد. اکنون میدانیم این هنر ظریف، یک هزاره پیشتر در کارگاههای شهر سوخته متولد شده است.
سیستم اداری و اقتصادی پیچیده
این کارشناس میراث فرهنگی به لوحهای گلی اشاره کرده و می گوید: این الواح، در حقیقت اسناد قرارداد تجاری هستند. پایین آنها جای مهر استوانهای حکومتی یا تجاری به چشم میخورد. خط کشهای استاندارد شده با دقت میلیمتری هم نشان میدهد نظام یکپارچهای برای اندازهگیری وجود داشته است.
در ادامه این بخش، روابط بینالملل در عصر برنز، معمای بزرگی را پیش روی ما گذاشت. اسکلت کامل یک میمون ماکاکا که با آیین ویژهای مشابه تدفین انسانهای بلندپایه دفن شده بود. این گونه بومی دره سند (پاکستان امروزی) بوده و حضور آن نشاندهنده روابط تجاری یا دیپلماتیک با تمدن دره سند در ۲۸۰۰ سال قبل از میلاد است.
جامعهای با مدیریت بانوان
یکی از بحثبرانگیزترین یافتههای شهر سوخته، ساختار اجتماعی آن است. مبارکه ملاشاهی با استناد به دادههای کاوششده میگوید: کشف ۱۰ روش تدفین مختلف خود نشانهای از ساختار اجتماعی طبقاتی پیچیده است. اما جالبترین مورد، گورهای سردابهای (چالهای با اطاقک جانبی) است که عمدتاً متعلق به بانوان است.
این باستان شناس توضیح میدهد: در این گورها که به قشر مرفه و احتمالاً حاکم تعلق دارد، بانوان با بهترین زیورآلات، جامهای منقوش و پارچههای نفیس دفن شدهاند. همزمان، در محلات صنعتی شهر، کارگاههای انبوه ساخت مهره و پارچهبافی شناسایی شده که به نظر میرسد زیر نظر بانوان اداره میشده است.
این شواهد، همراه با عدم کشف ابزار جنگافزاری، ما را به این فرضیه نزدیک میکند که شاید جامعه شهر سوخته ماتریارکی (مادرسالار) بوده و مدیریت اقتصاد و تجارت در دست بانوان قرار داشته است.
پزشکی پیشرفته و سلامت عمومی
شهر سوخته در علم پزشکی نیز پیشگام بوده است. قدیمیترین عمل جراحی مغز نیز در این شهر باستانی دیده شده است. جمجمهای متعلق به دختری ۱۳ ساله نشان میدهد وی تحت عمل (سوراخ کردن جمجمه) قرار گرفته و حداقل ۶ ماه پس از عمل زنده مانده است.
سیستم بهداشت عمومی
یکی دیگر از باستانشناسان پایگاه میراث جهانی شهرسوخته در گفت وگو با خبرنگار میراث آریا به شبکه زیرساختی شهر اشاره کرده و می گوید: مردمان این محل نخستین شهر خاورمیانه با سیستم جمعآوری و دفع فاضلاب سرپوشیده را ایجاد کرده بودند. لولههای سفالی، فاضلاب خانهها را به کانالهای اصلی و سپس به خارج شهر هدایت میکردند. گورستان نیز کاملاً خارج از محدوده مسکونی قرار داشت که نشان از درک پیشرفته اصول بهداشتی دارد.
برنامهریزی شهری؛ مدلی برای شهرهای امروز
میرزنده در توصیف ساختار شهر توضیح میدهد: شهر سوخته بر خلاف شهرهای دیگر، بیدقت رشد نکرده بود. نقشهای از پیش طراحی شده داشت که شامل منطقه مسکونی مرکزی با خانههای خشتی منظم، محله صنعتی شرقی شامل کارگاههای سفالگری، فلزگری و سنگتراشی، محله تولید زیورآلات در بخش شمال غربی، گورستان وسیع در فاصله مشخصی از شهر بوده که این تفکیک عملکردی، هزاران سال پیش از تعاریف مدرن شهرسازی انجام شده بود.
بهشت باستانشناسان و سفری که تازه آغاز شده
باستانشناسان پایگاه میراث جهانی شهرسوخته با اشاره به وسعت محوطه، اعداد قابل تأملی ارائه میدهد: شهر سوخته به حق «بهشت باستانشناسی جهان» نام گرفته است. پس از ۵۰ سال و ۳۰ فصل کاوش، تنها ۲ درصد از سطح محوطه را کاوش کردهایم. یعنی از ۲۷۰ هکتار، تنها ۳ هکتار! این یعنی ۹۸ درصد شهر با تمام خیابانها، خانهها، میادین و بایگانیهایش دستنخورده زیر خاک است.
او ادامه میدهد: با توجه به روشهای فعلی باستانشناسی، کاوش علمی کامل این شهر به ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال زمان نیاز دارد. هر فصل کاوش، معمولاً یک کشف انقلابی به همراه داشته که شامل نخستین چشم مصنوعی جهان (ساخته شده از قیر و طلا) که در جمجمه زنی جوان کارگذاری شده، تا نخستین تختهنرد جهان.
میراثی برای آینده
شهر سوخته امروز تنها یک میراث تاریخی نیست، بلکه الگویی زنده است از اینکه چگونه جامعهای میتواند در صلح پایدار، به بالاترین سطوح علمی، هنری و اجتماعی دست یابد. این شهر نشان میدهد که پنج هزار سال پیش، ساکنان فلات ایران نه تنها با تمدنهای بزرگ همعصر خود رقابت میکردهاند، بلکه در بسیاری از زمینهها از مدیریت شهری تا حقوق زنان - پیشروتر بودهاند.
حفاظت از این محوطه منحصربهفرد در برابر بادهای ۱۲۰ روزه سیستان، حفاریهای غیرمجاز و کمبود بودجه، نیازمند عزم ملی است. شهر سوخته تنها متعلق به ایران نیست، بلکه بخشی از میراث تمدنی تمام بشریت است که هر کشف جدید از آن، قطعهای گمشده از پازل تاریخ انسان را کامل میکند.
گزارش از نفیسه راز
انتهای پیام/
نظر شما