حسین ترحمی دوستدار و فعال میراثفرهنگی در یادداشتی نوشت: استان سمنان را باید یکی از شگفتانگیزترین پهنههای فرهنگی و طبیعی ایران دانست؛ سرزمینی که در دل راه تاریخی ابریشم شکل گرفته و هنوز هم رد پای هزاران سال تاریخ، معماری، کوچنشینی و زیستبومهای کمنظیر را در خود حفظ کرده است. این استان، از گرمسار تا بسطام، همچون کتابی گشوده است که هر صفحهاش روایت یک تمدن، یک ایل، یک روستا و یک میراث کهن است.
ورود به استان از سمت گرمسار، ورود به شهری است که تنوع قومی در آن به زیبایی جریان دارد. ایلهای الیکایی، اصانلو و دیگر گروههای ایرانی در کنار هم در روستاهای گرمسار زیست میکنند و آداب، سنن و آیینهایشان به این منطقه رنگی از زندگی و اصالت بخشیده است.
پارک ملی کویر، که عنوان «ذخیرهگاه زیستکره» را یدک میکشد، با کاروانسراهای تاریخیاش نام گرمسار را جهانی کرده است؛ کاروانسراهایی که روزگاری میزبان کاروانهای راه ابریشم بودهاند و امروز میراثی زنده از تاریخ سفر و تجارت در ایراناند.
سرخه؛ سرزمین معماری دستکند
پس از گرمسار، سرخه با روستاهایی که معماری بومی کوهستانی و کویری را در هم آمیختهاند، چشم هر بینندهای را خیره میکند. این منطقه را میتوان «پایتخت معماری دستکند استان سمنان» نامید؛ وجود روستاهایی چون عبدلآباد، بیابانک، جوین و ایج، که ساختارهای پلکانی و دستکندشان شگفتی میآفریند، گواه این ادعاست.
روستای تاریخی جوین با مسجدی دارای محراب سلجوقی و بافت پلکانی کمنظیرش ظرفیت ثبت جهانی دارد؛ امید میرود با توجه مسئولان میراث فرهنگی، این گنجینه ارزشمند به ثبت ملی و سپس جهانی برسد.
سمنان؛ شهری که هنوز راه ابریشم را نفس میکشد
ورود به شهر سمنان، ورود به شهری است که مسیر قدیم راه ابریشم از دل آن عبور میکرده است. از امامزاده علمدار و محلههای کوشمغان و کدیور تا دروازه عراق، بازار ایلخانی، چاپارخانه و دروازه خراسان، همه و همه نشانههایی از شهری است که قرنها در مسیر تجارت جهانی بوده است.
مقدسی، جغرافیدان قرن چهارم، هنگام سفر به سمنان از مسجد جامع نیکو، بازار پررونق و استخرهای آب سخن گفته است. شگفت آنکه سمنان امروز نیز همان ویژگیها را حفظ کرده: مسجد جامع هزارساله، منار آلزیار، استخرها و جویهای درونشهری و نظام سنتی تقسیم آب.
در کنار اینها، قلعههای خشتی و سنگی همچون سارو و تپههای باستانی متعدد، بهویژه میرک پنجاههزارساله، سمنان را به یکی از مهمترین نقاط باستانشناسی ایران بدل کرده است.
مهدیشهر و شهمیرزاد؛ دیار ایل سنگسر و معماری کوهستانی
در شمال سمنان، مهدیشهر و شهمیرزاد قرار دارند؛ مهدیشهر زادگاه ایل سنگسر است، ایلی که طولانیترین مسیر کوچ در جهان را طی میکند و فرهنگ دامداری و کوچنشینیاش شهرتی جهانی دارد.
شهمیرزاد نیز با معماری بومی کوهستانیاش، یکی از زیباترین نمونههای معماری کوهستانی در ایران است و شایسته توجه ویژه در حوزه ثبت ملی و حفاظت میراث معماری است.
دامغان؛ شهر تاریخانه و پسته
دامغان با روستاهای زیبا و باغهای پستهاش، یکی از قطبهای تاریخی و کشاورزی استان است. منارهای تاریخی، مسجد تاریخانه و معماری سلجوقی این شهر، در کنار قلعه گردکوه و تپه باستانی حصار که در منابع جهانی نیز از آن یاد شده، دامغان را به نگینی درخشان در تاریخ ایران تبدیل کرده است.
شاهرود و بسطام؛ دیار عرفان و انگور
شاهرود با مزارع انگور، روستاهای پررونق و صنایع دستی گوناگون، یکی از مهمترین قطبهای کشاورزی استان است. این منطقه، دیار بایزید بسطامی و شیخ ابوالحسن خرقانی است؛ دو چهره بزرگ عرفان که از سراسر جهان ارادتمندان خود را به این دیار میکشانند.
مجموعه فاخر بایزید بسطامی سالهاست چشمانتظار ثبت جهانی است و ظرفیت آن را دارد که به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری معنوی ایران تبدیل شود.
میراث پژوهی در استان سمنان
استان سمنان خوشبختانه پژوهشگران برجستهای دارد که سالهاست در حوزههای مختلف میراث فرهنگی، معماری، مردمشناسی و روستاشناسی فعالیت میکنند. پژوهشگرانی چون محمدعلی مخلصی در معماری، علیرضا شاهحسینی در حوزه ایلات و عشایر، رحمتالله نجاتی دامغانپژوه، سیدهادی میرآقایی بسطامپژوه و دیگران، مسیر مستندسازی و معرفی علمی میراث استان را هموار کردهاند.
استان سمنان با این حجم از تنوع فرهنگی، تاریخی و طبیعی، نیازمند برنامهریزی هدفمند و آیندهنگر است. برای بهرهگیری بهتر از ظرفیتهای موجود، میتوان چند محور کلیدی را پیشنهاد کرد:
۱. ثبت و حفاظت از میراث ارزشمند استان:
- تسریع در ثبت ملی و جهانی آثار شاخص مانند روستای جوین، مجموعه بایزید بسطامی، مسیرهای تاریخی راه ابریشم در سمنان و کاروانسراهای گرمسار.
- ایجاد پروندههای جامع مستندسازی برای معماری دستکند در سرخه، معماری کوهستانی شهمیرزاد و بافتهای تاریخی سمنان و دامغان.
- حفاظت اضطراری از تپههای باستانی مانند میرک، حصار و محوطههای درونشهری سمنان که در معرض تهدید توسعه شهریاند.
۲. توسعه گردشگری فرهنگی و طبیعی:
- طراحی مسیرهای گردشگری موضوعی مانند «مسیر راه ابریشم سمنان»، «مسیر ایل سنگسر»، «مسیر معماری دستکند»، «مسیر عرفان بسطام».
- ایجاد زیرساختهای گردشگری پایدار در پارک ملی کویر با رعایت اصول محیطزیستی و ظرفیتپذیری منطقه.
- تقویت گردشگری روستایی در روستاهای پستهخیز دامغان، روستاهای پلکانی سرخه و روستاهای انگورخیز شاهرود.
۳. حمایت از پژوهشگران و مستندسازان میراث:
- ایجاد مرکز اسناد میراث استان برای گردآوری آثار پژوهشگران برجستهای چون مخلصی، شاهحسینی، نجاتی و میرآقایی.
- حمایت از پروژههای مردمنگاری و روستاپژوهی برای ثبت آیینها، زبانها، کوچها و صنایعدستی ایلات و روستاهای استان.
- برگزاری جشنواره سالانه پژوهش میراث سمنان برای تشویق نسل جوان به ورود به حوزه میراثفرهنگی.
۴. تقویت صنایعدستی و اقتصاد فرهنگی:
- ایجاد بازارچههای دائمی صنایعدستی در گرمسار، سمنان، دامغان و شاهرود با محوریت تولیدات بومی هر منطقه.
- برندسازی برای صنایعدستی ایلات سنگسر و الیکایی و ثبت نشان جغرافیایی برای محصولات شاخص.
- آموزش و توانمندسازی هنرمندان جوان برای ورود به بازارهای دیجیتال و فروش آنلاین.
۵. معرفی و تبلیغ هوشمندانه:
- تولید محتوای چندرسانهای درباره مسیرهای تاریخی، معماری دستکند، کوچ ایل سنگسر و محوطههای باستانی.
- همکاری با تورگردانان ملی و بینالمللی برای معرفی استان بهعنوان مقصدی متفاوت در ایران.
- برگزاری رویدادهای فرهنگی و آیینی مانند جشن کوچ، جشن پسته دامغان، جشن انگور شاهرود و جشنواره میراث راه ابریشم.
۶. مدیریت یکپارچه و آیندهنگر:
- ایجاد شورای هماهنگی میراث و گردشگری استان با حضور پژوهشگران، دانشگاهیان، فعالان گردشگری و مدیران محلی.
- تدوین سند چشمانداز ۱۰ ساله گردشگری استان با تأکید بر توسعه پایدار، حفظ هویت فرهنگی و مشارکت جوامع محلی.
- جذب سرمایهگذاری بخش خصوصی برای مرمت بناها، ایجاد اقامتگاههای بومگردی و توسعه زیرساختهای گردشگری.
انتهای پیام/
نظر شما