مجتبی گهستونی روزنامه‌نگار و فعال رسانه‌ای در یادداشتی نوشت: در نگاه این کنشگران و کارشناسان، میراث‌فرهنگی ایران، از تپه‌های باستانی و معماری‌های شکوهمند گرفته تا آیین‌ها، زبان‌ها و سنت‌های شفاهی، گنجینه‌ای بی‌نظیر از هویت و تاریخ ملت ایران را در خود جای داده است. اما این میراث ارزشمند در دهه‌های اخیر با تهدیدهای جدی از جمله تخریب طبیعی، فرسایش زمانی، توسعه شهری غیرهدفمند، غارت، جنگ و بحران‌های اقلیمی مواجه بوده است. در چنین شرایطی، استفاده از فناوری‌های نوین برای حفاظت از این میراث، نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی تاریخی است.

در گذشته مستندنگاری میراث‌فرهنگی محدود به نقشه‌برداری دستی، عکس‌برداری دوبعدی و توصیفات نوشتاری بود. اما امروزه فناوری‌هایی مانند اسکن لیزری، فتوگرامتری، مدل‌سازی سه‌بعدی و امکان مستندسازی دقیق، پویا و قابل تعامل با میراث را فراهم کرده‌اند. این فناوری‌ها نه‌تنها اطلاعات دقیق‌تری نسبت به روش‌های سنتی ارائه می‌دهند، بلکه امکان بازسازی، آموزش و تعامل مجازی با آثار را نیز ممکن می‌سازند.

 امروزه جنگ و غارت میراث‌فرهنگی بیش از پیش نگرانی‌ها را نسبت به آثار فرهنگی برانگیخته است، دیجیتال‌سازی میراث‌فرهنگی با هدف ساخت بایگانی پایدار برای نسل‌های آینده در صورت تخریب یا از بین رفتن آثار به دلایل طبیعی یا انسانی، می‌توانند مرجع ارزشمندی برای بازسازی فیزیکی یا بازآفرینی دیجیتال باشند. این بایگانی دیجیتال حکم بیمه‌ای تاریخی برای میراث دارد.

ناپایداری میراث‌فرهنگی در برابر زمان، سوانح طبیعی، فرسایش محیطی یا حتی تصمیمات مدیریتی که گاه منجر به محدودسازی یا پوشاندن آثار می‌شود. نیازمند، مستندسازی دقیق سه‌بعدی و تهیه یک نسخه پشتیبان دیجیتال است؛ که حتی در صورت محدود شدن دسترسی فیزیکی یا آسیب دیدن اثر، همچنان امکان مطالعه، نمایش و بازسازی آن را فراهم آورد.

در جریان فعالیت‌های شرکت «میراث آرکا» با راهبری «محمد یاوری» و با هدف «حفاظت دیجیتال از میراث‌فرهنگی ایران»، این کنشگران و کارشناسان میراث‌فرهنگی تعدادی از آثار تاریخی شاخص را با استفاده از فناوری فتوگرامتری و مدل‌سازی سه‌بعدی ثبت کنند. این مدل‌ها نه‌تنها در بایگانی دیجیتال ذخیره شده‌اند، بلکه می‌توانند در پلتفرم‌های آموزشی، نمایشگاه‌های مجازی و پروژه‌های مرمتی مورد استفاده قرار گیرند. نمونه‌ای گویا از اهمیت این اقدام، وضعیت مجسمه داریوش در موزه ملی ایران است؛ اثری ارزشمند که به‌دلیل ملاحظات حفاظتی از دسترس دید عمومی در دوران بحران خارج شده است.

در سال‌های اخیر پروژه‌هایی مانندCyArk  یا برنامه‌های مستندسازی یونسکو با استفاده از اسکن‌های سه‌بعدی، توانسته‌اند بناهایی همچون معابد نینوا، کاخ‌های سوریه و سازه‌های مایاها را به صورت دیجیتال بازآفرینی کنند. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که فناوری می‌تواند نقش حیاتی در حفظ میراث در معرض نابودی ایفا کند. ارائه محتوای سه‌بعدی در فضای مجازی یا واقعیت افزوده، تجربه‌ای تعاملی و جذاب برای مخاطبان به‌ویژه نسل جوان فراهم می‌کند. این رویکرد می‌تواند مشارکت عمومی در حفاظت از میراث را افزایش داده و حس تعلق فرهنگی را تقویت کند.

با وجود ظرفیت‌های فراوان میراث در ایران، شوربختانه مستندنگاری دیجیتال هنوز در سطح ملی نهادینه نشده است. نبود زیرساخت‌های یکپارچه، کمبود نیروی متخصص، و عدم آگاهی عمومی از مزایای حفاظت دیجیتال، مانع از بهره‌برداری مناسب از این فناوری‌ها شده‌اند. در پاسخ به این ضرورت، پویش «حفاظت دیجیتال از میراث‎فرهنگی ایران» با هدف مستندسازی آثار با ابزارهای نوین، آموزش عمومی، تولید محتوای تعاملی، و توسعه همکاری‌های میان‌دستگاهی راه‌اندازی شده است. این پویش در پی آن است تا با استفاده از ابزارهایی مانند اسکنرهای سه‌بعدی، روش‌های فتوگرامتری و نرم‌افزارهای مدل‌سازی، گامی عملی در جهت ثبت و صیانت از میراث ایران بردارد.

برای فاز اول پویش «حفاظت دیجیتال میراث‌فرهنگی» پیشنهاد می‌شود حدود ۱۰۰ اثر شاخص ملی شامل آثار معماری، محوطه‌های باستانی، نقش برجسته‎ها  و بافت‌های تاریخی انتخاب و دیجیتال‌سازی شوند.

آثار انتخاب‌شده باید نماد هویتی، آسیب‌پذیر، قابلیت استفاده عمومی و قابلیت دیجیتال‌سازی موثر داشته باشند. هر استان می‌تواند حداقل ۳–۵ اثر شاخص در لیست خود داشته باشد تا تنوع جغرافیایی لحاظ شود. اولویت با بناهای غیرمنقول است که حالت معماری، بافت شهری یا باستان‌شناسی دارند.

انتهای پیام/