برنا خورشید، جهانگرد و تولیدکننده محتوای اهل ترکیه که طی سالهای اخیر در ایام محرم در سه کشور ایران، عراق و ترکیه حضور داشته، در گفتوگو با خبرنگار میراثآریا از تجربه مشاهده این آیین مذهبی در سه جغرافیای متفاوت سخن گفت: تجربهای که به گفته او نشان میدهد اگرچه شکل برگزاری مراسمها در هر کشور متفاوت است، اما ریشههای اعتقادی و احساسی آنها به یک نقطه مشترک میرسد.
او که نخستین بار مراسم محرم را در ایران دیده است، معتقد است هر یک از این سه کشور را میتوان با یک رنگ و یک صدا توصیف کرد.
به گفته خورشید، اگر قرار باشد برای ایران رنگی انتخاب کند، آن رنگ «مشکی» است؛ زیرا در ماه محرم فضای شهرها کاملاً تغییر میکند. پرچمها، علمها و لباسها مشکی میشوند و حال و هوای عمومی جامعه رنگ سوگواری میگیرد. از نظر صوتی نیز صدای شاخص محرم در ایران برای او «مداحیهای غمگین و شاعرانه» است؛ نوحههایی که به گفته این جهانگرد، فضای احساسی عمیقی ایجاد میکنند و مردم با آنها ارتباطی عاطفی برقرار میکنند.
در مقابل، او عراق را با رنگ قرمز توصیف میکند؛ رنگی که از نگاه او یادآور خاک کربلا و شور و حرارت عزاداری در این کشور است.
خورشید میگوید: عزاداری در عراق بسیار پرانرژی و هیجانی برگزار میشود و صدای طبلها، شعارهای دستهجمعی «یا حسین» و نوع خاصی از فریادهای آیینی موسوم به «یزله» فضای متفاوتی ایجاد میکند.
به باور او، این شور جمعی یکی از ویژگیهای برجسته مراسمهای عراقی است.
در مورد ترکیه اما توصیف او متفاوت است. خورشید فضای عزاداری در ترکیه را با رنگ سبز و فضایی آرامتر توصیف میکند. به گفته او، در برخی مناطق بهویژه میان شیعیان
آذریتبار، مراسمها با نوحههایی به زبان ترکی آذربایجانی برگزار میشود که حال و هوایی خاص دارد. او معتقد است این مراسمها در مقایسه با ایران و عراق آرامتر برگزار میشود و بیشتر حالتی درونی و تأملی دارد.
این جهانگرد ترک نخستین مواجهه خود با محرم را در شهر اصفهان تجربه کرده است.
او میگوید وقتی برای اولینبار در ایران با دستههای عزاداری و هیئتها روبهرو شد، متوجه شد که در ایام محرم فضای شهرها کاملاً تغییر میکند و نوعی آمادگی عمومی در جامعه شکل میگیرد. به گفته او، بعدها زمانی که در استانبول و در منطقه هالکالی در مراسمی مشابه شرکت کرد، ناگهان احساس کرد وارد فضایی شبیه ایران شده است. حتی وقتی تصاویر آن مراسم را در فضای مجازی منتشر کرد، بسیاری از مخاطبان تصور کردند این تصاویر در ایران ثبت شده است.
این جهانگرد در بخش دیگری از این گفتوگو به تفاوت آیینهای عزاداری در سه کشور اشاره میکند.
او میگوید: در ایران با آیینهای متنوع و ریشهداری روبهرو شده است که در شهرهای مختلف شکلهای متفاوتی دارند. یکی از مراسمهایی که برای او بسیار شگفتانگیز بوده، آیین گلمالی در خرمآباد است؛ جایی که عزاداران با گل و خاک بر سر و بدن خود سوگواری میکنند. او معتقد است چنین آیینهایی ریشههای بسیار کهنی دارند و نشان میدهند که فرهنگ عزاداری در ایران لایههای تاریخی عمیقی دارد.
به گفته برنا خورشید، در برخی شهرهای دیگر ایران نیز شکلهای متفاوتی از عزاداری دیده میشود. برای مثال، او از مراسم سنگزنی در دزفول یاد میکند که از نظر بصری برایش بسیار جالب بوده و حالتی شبیه یک حرکت هماهنگ و آیینی دارد. در عراق، اما جلوه اصلی عزاداری از نگاه او در پیادهرویهای زیارتی و حضور گسترده مردم دیده میشود.
او توضیح میدهد که در عراق بسیاری از مردم در مناسبتهای مذهبی بهویژه اربعین، مسیرهای طولانی را پیاده طی میکنند و در طول مسیر نیز موکبهای فراوانی برای پذیرایی از زائران برپا میشود.
به گفته خورشید، آنچه در عراق بیش از هر چیز بر او تأثیر گذاشته، مهماننوازی مردم است؛ مردمی که با اصرار زائران را به خانههای خود دعوت میکنند و خدمت به زائران را افتخاری بزرگ میدانند.
این جهانگرد همچنین به تفاوت شیوه عزاداری در میان گروههای مذهبی ترکیه اشاره میکند. او توضیح میدهد که در میان علویان ترکیه، شکل عزاداری متفاوت است. آنها معمولاً در ایام محرم نوعی روزهداری طولانی دارند و در این مدت از برخی لذتهای روزمره مانند خوردن غذاهای خاص، تماشای تلویزیون یا حتی مراجعه به آرایشگاه پرهیز میکنند. به گفته او، این نوع عزاداری بیشتر بر جنبههای درونی و پرهیزکارانه تمرکز دارد.
خورشید در پاسخ به این پرسش که کدام نماد یا جلوه از مراسم محرم بیش از همه مفهوم عاشورا را برای او منتقل کرده، میگوید فضای احساسی و نمادهای آیینی در ایران بیش از سایر کشورها بر او تأثیر گذاشته است. با این حال، او تأکید میکند که مهماننوازی مردم عراق در ایام اربعین نیز تأثیر عمیقی بر او گذاشته و صحنههایی مانند دعوت زائران به خانهها یا خدمترسانی داوطلبانه در موکبها برایش بسیار تکاندهنده بوده است.
او همچنین به موضوع غذا و نذری در این سه کشور اشاره میکند. به گفته خورشید، در ایران تنوع نذریها بسیار زیاد است و تقریباً در همه محلهها غذا میان مردم توزیع میشود. در عراق نیز تکیهها با تمام توان از زائران پذیرایی میکنند و فرهنگ مهماننوازی در آنجا بسیار پررنگ است. در ترکیه نیز غذایی به نام «آشوره» در برخی مناطق توزیع میشود که بیشتر در میان اهل سنت رایج است و داستانها و روایتهای مختلفی درباره آن وجود دارد.
یکی از خاطراتی که بیش از همه در ذهن این جهانگرد باقی مانده، مربوط به سفرش به کربلا در ایام اربعین است. او میگوید در آنجا کودکی حدوداً هفتساله راه را به او و همراهانش نشان داد. زمانی که قصد داشتند به نشانه قدردانی مبلغی به او بدهند، کودک از گرفتن پول خودداری کرد و گفت این کار را «برای امام حسین» انجام داده است. به گفته خورشید، این اتفاق برای او بسیار عجیب و در عین حال تأثیرگذار بوده و نشان میدهد که چگونه این باورها از سنین پایین در میان مردم منتقل میشود.
او درباره حضور کودکان در مراسمهای محرم نیز میگوید در ایران حضور خانوادهها و کودکان در هیئتها بسیار پررنگ است و حتی کودکان نیز با فضای مراسمها آشنا هستند. در عراق نیز این حضور قابل مشاهده است، اما در ترکیه او کمتر چنین فضایی را دیده است.
این جهانگرد ترک معتقد است: مقیاس و هیجان مراسمهای عراق بسیار بالاست و حتی شنیدن نوحهها و شعارهای دستهجمعی در آنجا میتواند احساسات افراد را به سرعت تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، او میگوید مراسمهای ایران نیز عمق احساسی خاصی دارند که به نوعی درونیتر و تأملبرانگیزتر است.
خورشید در پاسخ به پرسشی درباره ظرفیت جهانی شدن آیینهای محرم تأکید میکند که تنوع آیینهای عزاداری در ایران میتواند برای مخاطبان بینالمللی بسیار جذاب باشد. او بهویژه به مراسم گلمالی در خرمآباد و سنگ زنی در دزفول اشاره میکند و میگوید چنین آیینهایی از نظر بصری و فرهنگی بسیار متفاوت و قابل توجه هستند و میتوانند برای جهانگردان جذاب باشند.
او در پایان به دوستان عکاس و جهانگرد خود توصیه میکند که برای تجربه محرم به ایران و عراق سفر کنند. به گفته او، هر یک از این کشورها جلوه متفاوتی از این آیین را نشان میدهند؛ عراق با شور و جمعیت عظیم، ایران با تنوع آیینها و ریشههای فرهنگی عمیق، و ترکیه با جلوهای آرامتر از این سنت مذهبی.
برنا خورشید همچنین در مقایسه موسیقی و ریتم عزاداریها میگوید نوحهها و ریتمهای ایرانی برای او دلنشینتر است و بیشتر به آنها گوش میدهد، در حالی که نوحههای عراقی بیشتر حال و هوایی حماسی دارند و حس شور و حرکت را در مخاطب ایجاد میکنند.
تجربه این جهانگرد نشان میدهد که آیینهای محرم در هر کشور شکل خاص خود را دارند، اما در نهایت همه آنها در یک نقطه مشترک به هم میرسند؛ یاد و نام امام حسین(ع) که همچنان الهامبخش میلیونها انسان در منطقه و جهان است.
انتهای پیام/
نظر شما