میراثآریا: اگر بخواهیم تنها یک محوطه باستانی را بهعنوان نماد نبوغ تمدنی ایران در هزاره سوم پیش از میلاد معرفی کنیم، بیتردید شهر سوخته یکی از مهمترین گزینههاست؛ شهری که در تقاطع مسیرهای بزرگ تجاری عصر مفرغ، در حاشیه رود هیرمند شکل گرفت و طی حدود ۱۴۰۰ سال، از حدود ۳۲۰۰ تا ۱۸۰۰ پیش از میلاد، یکی از بزرگترین و پیشرفتهترین مراکز تمدنی شرق فلات ایران بود.
یونسکو، شهر سوخته را به سبب «ارزش برجسته جهانی» در سه معیار مهم ثبت کرد؛ این محوطه، شاهد شکلگیری نخستین جوامع پیچیده شهری، نمونهای ممتاز از برنامهریزی شهری در عصر مفرغ و حلقه اتصال تمدنهای بینالنهرین، دره سند، آسیای مرکزی و جنوب شرق ایران به شمار میرود. از همین رو، شهر سوخته در نخستین روز تیرماه ۱۳۹۳ (۲۲ ژوئن ۲۰۱۴) در سیوهشتمین اجلاس کمیته میراثجهانی یونسکو در دوحه قطر، بهعنوان هفدهمین اثر ایران در فهرست میراثجهانی به ثبت رسید.
آنچه شهر سوخته را از بسیاری از محوطههای همدوره متمایز میکند، سازمان فضایی شهر است. کاوشهای باستانشناسی نشان دادهاند که این شهر دارای بخشهای مستقل مسکونی، صنعتی، اداری، گورستان و فضاهای عمومی بوده و این تقسیمبندی، از وجود نظامی پیشرفته در مدیریت شهری حکایت دارد؛ الگویی که یونسکو آن را یکی از نخستین نمونههای شهرسازی برنامهریزیشده در جهان دانسته است.
در میان صدها کشف ارزشمند این محوطه، دو یافته بیش از همه توجه جامعه علمی جهان را به خود جلب کرده است؛ قدیمیترین چشممصنوعی شناختهشده جهان و یکی از کهنترین شواهد موفق جراحی جمجمه.
چشممصنوعی کشفشده در شهر سوخته متعلق به زنی حدود ۲۸ تا ۳۵ ساله است که این عضو مصنوعی را در زمان حیات خود استفاده میکرده است. بررسیهای میکروسکوپی نشان داده آثار تماس نخهای نگهدارنده روی استخوان حدقه چشم باقی مانده و این موضوع ثابت میکند که این چشم بهطور واقعی مورد استفاده قرار میگرفته است.
از سوی دیگر، جمجمه دختر نوجوانی که مبتلا به هیدروسفالی بوده، یکی از قدیمیترین نمونههای شناختهشده جراحی جمجمه در جهان را به نمایش میگذارد. آثار ترمیم استخوان نشان میدهد بیمار پس از عمل برای مدتی زنده مانده است؛ موضوعی که از آگاهی پزشکان آن دوران نسبت به ساختار بدن انسان و مهارت آنان در انجام مداخلات درمانی حکایت دارد.
کشف ابزارهای دقیق صنعتگری، پارچههای بافتهشده، مهرهای اداری، ظروف سنگی، زیورآلات ساختهشده از لاجورد، عقیق و فیروزه، تخته بازی چوبی، آثار نساجی، سفالینههای منقوش و شواهد گسترده تولید صنعتی نشان میدهد این شهر یکی از مهمترین مراکز تولید، مبادله و نوآوری در عصر مفرغ بوده است. شبکه گسترده مبادلات تجاری شهر سوخته، آن را به حلقه اتصال تمدنهای بزرگ منطقه تبدیل کرده بود.
یکی دیگر از ویژگیهای برجسته این محوطه، شرایط استثنایی حفاظت طبیعی آن است. اقلیم خشک منطقه موجب شده بقایای معماری خشتی، اشیای آلی، بافتهای گیاهی و حتی آثار چوبی، برخلاف بسیاری از محوطههای همدوره، تا امروز باقی بمانند و اطلاعات کمنظیری درباره زندگی روزمره انسان در پنج هزار سال پیش در اختیار پژوهشگران قرار دهند.
امروز عرصه ثبتشده شهر سوخته در فهرست میراثجهانی ۲۷۵ هکتار وسعت دارد و حریم حفاظتی آن حدود ۲۲۰۰ هکتار است. یونسکو حفاظت از این محوطه را حفاظت از یکی از مهمترین اسناد شکلگیری تمدن، شهرنشینی، فناوری، تجارت و سازمان اجتماعی بشر میداند.
در آستانه برگزاری چهلوهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در بوسان و همزمان با بررسی پرونده «قلعه الموت و استحکامات وابسته»، بازخوانی شهر سوخته یادآور این واقعیت است که میراث جهانی ایران روایت مستندی از سهم تمدن ایرانی در شکلگیری دانش، فناوری، مدیریت شهری و فرهنگ جهانی است؛ سرمایهای که حفاظت از آن، حفاظت از بخشی از حافظه مشترک بشریت به شمار میرود.
انتهای پیام/
نظر شما