مجتبی گهستونی، روزنامهنگار و دبیر سرویس نخبگان و سمنهای میراث آریا، در یادداشتی نوشت: حفاظت از میراث تاریخی در خوزستان، دیگر نمیتواند در چارچوب حفاظت از چند بنای منفرد یا تعیین محدودههایی روی نقشههای شهری خلاصه شود. این استان، با برخورداری از لایههای گوناگون تاریخی، فرهنگی، معماری، صنعتی و اجتماعی، نیازمند نگاهی جامع و یکپارچه به میراث خود است؛ نگاهی که هم بافتهای تاریخی شهرها را ببیند، هم بناهای منفرد را و هم مناظر فرهنگی و صنعتی را که بخشی از هویت معاصر خوزستان را شکل دادهاند.
در حال حاضر، شهرهای رامهرمز، بهبهان، شوشتر، دزفول، اهواز و آبادان دارای محدوده مصوب بافت تاریخی هستند. این محدودهها پس از انجام مطالعات جامع و تصویب، دارای ضوابط اختصاصی شدهاند و از منظر قانونی، ظرفیت لازم برای ورود به مرحله حفاظت و احیا را دارند.
با این حال، تصویب محدوده و تدوین ضوابط اختصاصی، پایان راه نیست، بلکه آغاز یک فرآیند جدی برای حفاظت، احیا و بازآفرینی است. بر اساس قانون حمایت از مرمت و احیای بافتهای تاریخی ـ فرهنگی مصوب سال ۱۳۹۸ و مطابق ماده ۳، وزارت راه و شهرسازی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی مکلفاند با همکاری وزارت میراث فرهنگی و شهرداریها، نسبت به تهیه، تصویب و اجرای طرحهای ویژه حفاظت و احیای محدوده بافتهای تاریخی ـ فرهنگی اقدام کنند.
اکنون پرسش مهم این است که با گذشت سالها از تصویب این قانون، چرا روند تهیه طرحهای ویژه برای همه بافتهای تاریخی دارای محدوده مصوب استان خوزستان با سرعت و جدیت یکسان دنبال نشده است؟
در حال حاضر، طرح ویژه بافت تاریخی شوشتر و دزفول در دستور کار ادارهکل راه و شهرسازی استان قرار گرفته و با مشارکت ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی و برگزاری جلسات متعدد، اقداماتی در این زمینه انجام شده است. این اقدام میتواند زمینهساز حفاظت و احیای هدفمند این دو شهر تاریخی باشد.
اما در کنار این روند، وضعیت بافتهای تاریخی آبادان، رامهرمز، اهواز و بهبهان همچنان نیازمند توجه جدی است. مطابق قانون، تهیه مطالعات و طرح ویژه برای این محدودهها نیز باید در دستور کار قرار گیرد. نمیتوان از یک سو بر اهمیت حفاظت از میراث تاریخی خوزستان تأکید کرد و از سوی دیگر، روند قانونی حفاظت از بخشهایی از همین میراث را سالها به تأخیر انداخت.
اهواز؛ شهری که نیازمند بازتعریف نگاه به میراث تاریخی است
اهواز در میان این شهرها، جایگاهی ویژه دارد. این شهر نهتنها مرکز سیاسی، اداری و اقتصادی خوزستان است، بلکه بخشی از تاریخ معاصر استان در ساختار شهری، بناها، محلهها و فضاهای تاریخی آن قابل مشاهده است.
با این حال، حفاظت از میراث تاریخی اهواز نباید صرفاً به چند بنای منفرد محدود شود. بافت تاریخی، زمانی ارزش واقعی خود را نشان میدهد که بناها، گذرها، فضاهای عمومی، خاطرات اجتماعی، فعالیتهای اقتصادی و زندگی ساکنان در کنار یکدیگر دیده شوند.
تهیه طرح ویژه برای بافت تاریخی اهواز باید فرصتی برای بازنگری در سیاستهای شهری باشد؛ طرحی که در آن حفاظت، احیا، سکونت، گردشگری، اقتصاد محلی و کیفیت زندگی مردم همزمان مورد توجه قرار گیرد.
بافت تاریخی نباید به محدودهای متروک، فرسوده یا صرفاً گردشگری تبدیل شود. هدف از حفاظت، بازگرداندن زندگی به بافت است؛ نه حذف زندگی از آن.
مسجدسلیمان؛ میراثی فراتر از یک بافت تاریخی
در این میان، مسجدسلیمان نیازمند توجهی متفاوت و در عین حال جدی است. مسجدسلیمان را نمیتوان صرفاً با معیارهای متعارف بافتهای تاریخی شهری ارزیابی کرد. این شهر، یکی از مهمترین نمونههای میراث صنعتی ایران و خاورمیانه را در خود جای داده است؛ میراثی که در قالب یک منظر فرهنگی ـ صنعتی معنا پیدا میکند.
تاریخ مسجدسلیمان با صنعت نفت، شکلگیری تأسیسات صنعتی، سکونتگاههای کارگری و مدیریتی، زیرساختهای فنی، راهها، تأسیسات، فضاهای خدماتی و مجموعهای از بناهای مرتبط با تاریخ صنعت گره خورده است.
بنابراین، در مسجدسلیمان با یک میراث تکلایه مواجه نیستیم. در این شهر، بخشی از میراث در قالب بافتها و مجموعههای صنعتی معنا پیدا میکند و بخشی دیگر در قالب تکبناها و عناصر منفردی که هر یک بخشی از تاریخ شکلگیری صنعت، شهر و زندگی اجتماعی را روایت میکنند.
این ویژگی، ضرورت توجه به «منظر فرهنگی ـ صنعتی مسجدسلیمان» را دوچندان میکند. حفاظت از یک بنا بدون توجه به ارتباط آن با محیط پیرامون، شبکه تأسیسات، مسیرهای دسترسی، چشمانداز طبیعی و اجتماعی و تاریخ صنعتی شهر، نمیتواند تمام ارزشهای آن را حفظ کند.
وجود پایگاه میراث فرهنگی در مسجدسلیمان، ظرفیت مهمی برای پیگیری این موضوع است. این پایگاه میتواند با رویکردی فراتر از حفاظت اضطراری تکبناها، به سمت شناسایی، مستندسازی، حفاظت و معرفی یکپارچه میراث صنعتی و فرهنگی شهر حرکت کند.
مسجدسلیمان نیازمند آن است که میراث صنعتی آن در یک نظام مدیریتی منسجم دیده شود. تکبناها، مجموعههای صنعتی، محوطهها، تأسیسات، مناظر طبیعی و خاطرات اجتماعی مرتبط با صنعت نفت باید در کنار یکدیگر مورد مطالعه قرار گیرند.
این نگاه میتواند زمینه را برای شکلگیری یک برنامه جامع حفاظت و احیای میراث صنعتی مسجدسلیمان فراهم کند؛ برنامهای که در آن، میراث صنعتی نهتنها بهعنوان گذشته شهر، بلکه بهعنوان ظرفیتی برای توسعه فرهنگی، گردشگری و اقتصادی آینده مورد توجه قرار گیرد.
نقش شهرداریها در حفاظت از میراث
در تمامی این شهرها، نقش شهرداریها بسیار تعیینکننده است. حفاظت از بافتهای تاریخی نمیتواند تنها بر دوش ادارهکل میراث فرهنگی باشد. شهرداریها، بهعنوان نهادهای مسئول مدیریت شهری، باید در ایجاد سازوکارهای پایدار برای حفاظت و احیای این محدودهها مشارکت جدی داشته باشند.
ایجاد ساختارهای تخصصی مانند «شهرداری بافت تاریخی» یا تقویت واحدهای تخصصی در شهرداریها میتواند هماهنگی میان دستگاههای مختلف را افزایش دهد و از تصمیمگیریهای جزیرهای جلوگیری کند.
شهرداریها همچنین میتوانند با ایجاد امکانات رفاهی، بهسازی فضاهای عمومی، ارتقای خدمات شهری، حمایت از کسبوکارهای محلی و فراهم کردن زمینه حضور گردشگران، به توانمندسازی جوامع محلی کمک کنند.
در مسجدسلیمان نیز این همکاری باید در قالبی متناسب با ماهیت میراث صنعتی شهر تعریف شود. شهرداری، پایگاه میراث فرهنگی، ادارهکل میراث فرهنگی و سایر دستگاههای مرتبط باید برای حفاظت از عناصر تاریخی و صنعتی شهر، یک برنامه مشترک و قابل اجرا داشته باشند.
قانون؛ از تکلیف روی کاغذ تا اقدام در میدان
قانون حمایت از مرمت و احیای بافتهای تاریخی ـ فرهنگی، مسئولیت دستگاهها را مشخص کرده است. اکنون مسئله اصلی، نبود قانون نیست؛ مسئله، اجرای قانون است.
تهیه طرح ویژه برای بافتهای تاریخی اهواز، آبادان، رامهرمز و بهبهان نباید بیش از این به تأخیر بیفتد. در کنار آن، باید برای مسجدسلیمان نیز با توجه به ماهیت متفاوت میراث آن، برنامهای ویژه برای حفاظت از منظر فرهنگی ـ صنعتی، مجموعههای صنعتی و تکبناهای تاریخی تدوین شود.
خوزستان را نمیتوان با یک نسخه واحد مدیریت کرد. شوشتر و دزفول با بافتهای تاریخی ارزشمند، آبادان با میراث صنعتی و شهری منحصربهفرد، اهواز با لایههای تاریخی و شهری پراکنده، رامهرمز و بهبهان با پیشینه تاریخی و فرهنگی و مسجدسلیمان با میراث صنعتی گسترده، هرکدام نیازمند برنامهای متناسب با ویژگیهای خود هستند.
آنچه امروز بیش از هر چیز ضرورت دارد، عبور از نگاه جزیرهای به میراث فرهنگی است. بافت تاریخی، تکبنا، منظر فرهنگی و میراث صنعتی باید در یک نظام جامع حفاظت و توسعه دیده شوند.
تأخیر در تهیه طرحهای ویژه و نبود برنامه جامع برای حفاظت از میراث صنعتی مسجدسلیمان، تنها یک تأخیر اداری نیست؛ بلکه میتواند به از دست رفتن تدریجی بخشی از حافظه تاریخی خوزستان منجر شود.
اکنون زمان آن است که دستگاههای مسئول، از جمله وزارت راه و شهرسازی، ادارهکل میراث فرهنگی، شهرداریها و سایر نهادهای مرتبط، با یک برنامه مشخص، زمانبندیشده و قابل ارزیابی، حفاظت و احیای میراث تاریخی و فرهنگی خوزستان را دنبال کنند.
میراث خوزستان، از بافتهای تاریخی تا تأسیسات صنعتی مسجدسلیمان، از بناهای منفرد تا مناظر فرهنگی، مجموعهای بههمپیوسته از حافظه تاریخی این سرزمین است؛ حافظهای که اگر امروز برای حفاظت از آن تصمیم نگیریم، فردا ممکن است بخشهایی از آن دیگر وجود نداشته باشد.
انتهای پیام/
نظر شما