عبدالمهدی همت پور دکتری باستان شناسی دوران اسلامی، معمار و دانش آموخته ایرانشناسی در یادداشتی برای میراث آریا نوشت: سه سال از ثبت جهانی «کاروانسرای ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو می‌گذرد؛ رویدادی که در سپتامبر ۲۰۲۳، نه فقط مجموعه‌ای از بناهای تاریخی، بلکه بخشی از فرهنگ دیرپای راه، سفر، میزبانی و تعامل در ایران را در جایگاهی جهانی قرار داد.
پرونده «کاروانسرای ایرانی» مجموعه‌ای زنجیره‌ای از ۵۴ کاروانسرای تاریخی است که در گستره‌ای وسیع از ایران قرار گرفته‌اند. این آثار در دوره‌های تاریخی گوناگون شکل گرفته‌اند و تنوع معماری، مصالح، شیوه‌های ساخت و سازگاری با شرایط اقلیمی مناطق مختلف ایران را به نمایش می‌گذارند. یونسکو این مجموعه را نمونه‌ای برجسته از تحول و تنوع کاروانسراهای ایران در طول سده‌ها و شاهدی بر استمرار سنت کاروانسراسازی از روزگار باستان تا دوره قاجار می‌داند.
اما اهمیت کاروانسرای ایرانی را نمی‌توان تنها در معماری خاص و زیبا اعم از حجره‌ها، ایوان‌ها، حیاط‌های مرکزی، شترخان و ورودی‌های باشکوه آن جست‌وجو کرد. کاروانسرا در تاریخ ایران، جزئی از یک شبکه ارتباطی گسترده بود؛ شبکه‌ای که شهرها، روستاها، بازارها و مراکز تولید را به یکدیگر پیوند می‌داد و امکان جابه‌جایی انسان، کالا، اندیشه و تجربه را فراهم می‌کرد.
در روزگاری که سفر، پیمودن راه‌های طولانی و گاه دشوار بود، کاروانسرا نقطه‌ای برای توقف و بازیابی توان محسوب می‌شد؛ جایی برای تأمین آب و غذا، استراحت مسافران و کاروانیان و ادامه سفری که ممکن بود هفته‌ها و ماه‌ها به طول انجامد. موقعیت این بناها نیز اتفاقی نبود و عواملی چون دسترسی به آب، شرایط جغرافیایی و ضرورت تأمین امنیت در انتخاب محل آنها نقش داشت.
همین کارکرد سبب شد کاروانسراها از یک بنای صرفاً خدماتی فراتر روند. در حیاط یک کاروانسرا، بازرگانان، مسافران، زائران و مردمانی با زبان‌ها، فرهنگ‌ها و باورهای متفاوت برای مدتی کوتاه در کنار یکدیگر قرار می‌گرفتند. کالا مبادله می‌شد، اما همراه کالا، خبر، دانش، تجربه، روایت و میراث ناملموس نیز از نقطه‌ای به نقطه دیگر می‌رفت. به همین دلیل، یونسکو در بیان ارزش جهانی این اثر بر نقش کاروانسراها در تبادل ارزش‌های انسانی و تعامل میان فرهنگ‌های مختلف تأکید کرده است.
تنوع ۵۴ کاروانسرای ثبت‌شده نیز تصویری کوچک اما گویا از پهنه جغرافیایی و فرهنگی ایران ارائه می‌کند. کاروانسرای ایرانی در برابر اقلیم‌های متفاوت، یک پاسخ معماری واحد نداشته است. معماران و سازندگان، بنا را با امکانات بومی، مصالح در دسترس و مقتضیات محیط تطبیق داده‌اند و در عین حفظ کارکرد اصلی، صورت‌های متنوعی از معماری کاروانسرا را پدید آورده‌اند. همین پیوند میان «راه»، «اقلیم» و «معماری» یکی از ویژگی‌هایی است که پرونده کاروانسرای ایرانی را واجد ارزش جهانی کرده است.
ثبت این مجموعه در چهل‌وپنجمین نشست کمیته میراث جهانی، بر پایه معیارهای دوم و سوم کنوانسیون میراث جهانی انجام شد؛ معیارهایی که به تبادل ارزش‌های انسانی و ارائه گواهی منحصربه‌فرد یا دست‌کم استثنایی از یک سنت فرهنگی توجه دارند. از این منظر، کاروانسراهای ایران اسناد معماری یک شیوه زندگی و سفرند؛ شیوه‌ای که پیش از گسترش راه‌آهن، جاده‌های جدید و وسایل حمل‌ونقل مدرن، بخش مهمی از حیات اقتصادی و اجتماعی این سرزمین را شکل می‌داد.
اکنون و در سومین سالروز ثبت جهانی «کاروانسرای ایرانی»، اهمیت این رویداد را باید فراتر از افزوده‌شدن یک نام به فهرست میراث جهانی دید. ثبت جهانی، آغاز تعهدی بلندمدت برای حفاظت، مدیریت و معرفی یک میراث است. پراکندگی ۵۴ کاروانسرا در نقاط مختلف کشور، تفاوت شرایط محیطی و مدیریتی آنها و قرار گرفتن برخی از این آثار در داخل یا مجاورت شهرها و روستاها، حفاظت از این میراث زنجیره‌ای را به مسئولیتی مشترک میان نهادهای متولی، مدیریت‌های محلی و جوامع پیرامونی تبدیل کرده است.
یونسکو نیز در اسناد مرتبط با این اثر بر تقویت مدیریت یکپارچه، هماهنگی میان بازیگران مختلف، آمادگی در برابر مخاطرات، مشارکت جوامع محلی و تدوین راهبردهای جامع برای معرفی و گردشگری تأکید کرده است. بنابراین سالگرد ثبت جهانی، در کنار فرصتی برای یادآوری ارزش‌های تاریخی و معماری کاروانسراها، حفاظت آگاهانه، آموزش و معرفی درست، پژوهش، گردشگری مسئولانه و مجالی برای بازخوانی مسئولیت امروز ما در قبال آنهاست.
سه سال پس از ثبت جهانی، «کاروانسرای ایرانی» بیش از آنکه یادگاری از توقف در مسیر باشد، روایتگر خودِ مسیر است؛ مسیرهایی که در طول قرن‌ها مردمان و فرهنگ‌ها را به یکدیگر رسانده‌اند. حفاظت از این میراث، در حقیقت حفاظت از بخشی از حافظه تاریخی راه‌های ایران است.

انتهای پیام/